Majirani watoa tahadhari kwa hotuba ya kikubwa kwa watawala wenye jeuri, ngebe na umwamba dhidi ya raia
27 November 2025
Kigali, Rwanda
Si Tawala Zote Za Kiraia Ni Halali, Zingine Hazina Uhalali huo
Paul Kagame alizungumza hayo baada ya maandamano ya GenZ kuibuliwa na waandishi wa habari alipokuwa anafanya nao press conference
View: https://m.youtube.com/watch?v=bhp0JDcXA7I
Rais Paul Kagame siku ya Alhamisi 27 November 2025 alitoa uchanganuzi wake wa moja kwa moja na wa kifalsafa kuhusu kukosekana kwa utulivu wa kisiasa barani Afrika---kushughulikia kuongezeka kwa mapinduzi, kuongezeka kwa vuguvugu la Gen-Z, na kushindwa kwa utawala anaamini kuwa ndio kiini cha mielekeo yote miwili.
Akiangalia kutokana na matukio katika bara zima, Kagame alitoa taswira ya mazingira ya kisiasa ambapo viongozi wanapuuza ishara za onyo, watendaji wa kimataifa wanafuata viwango viwili (double standards), na vijana wanakerwa wanapohisi kutengwa na mustakabali wa nchi yao.
Rais alisisitiza mara kwa mara kwamba matukio ya hivi majuzi katika Afrika Magharibi—maasi ya kijeshi, maasi ya wananchi, na chaguzi zinazopingwa—zinathibitisha hoja ambazo ametoa kwa miaka mingi kuhusu hatari ya kujifanya kuwa utawala wa kikatiba unalingana moja kwa moja na utawala bora.
Maandamano ya Gen-Z kama Onyo kwa Viongozi
Kagame alisema kuongezeka kwa wimbi la maandamano ya vijana katika bara hilo--maarufu kama "maasi ya Gen-Z" - halipaswi kushangaza mtu yeyote. Milipuko hii, alidai kuwa, ni matokeo ya kushindwa zaidi kwa kimuundo, hasa ukosefu wa uaminifu katika uongozi, matumizi mabaya ya rasilimali, na kushindwa kuwashirikisha vijana kwa maana katika michakato ya kitaifa.
Rais alieleza kuwa hasira ya vijana hutokea mara chache bila ya onyo. Inajengeka baada ya muda, alisema, katika jamii ambapo viongozi "wanashindwa kuwasiliana kwa uaminifu" kuhusu rasilimali chache za taifa, bajeti yenye matatizo, au kupunguzwa kwa usaidizi wa maendeleo
Wakati viongozi wanaelezea ukweli kwa uwazi, alisema, watu mara nyingi watakuwa na subira: "Ikiwa mtu ana shida na anaelewa, hawatakuwa na vurugu."
Lakini Kagame alionya kuwa vijana wanakuwa na uhasama wanaposhuku ufisadi au ghiliba. Vijana wanaweza kumpigia makofi kiongozi hadharani, alisema, “lakini mioyoni mwao wanaweka kinyongo.”
Mara tu wananchi wanapoamini kwamba viongozi wanajitajirisha--"kujenga majumba huko Paris au Brussels" -fadhaiko huwaka.
"Kwa nini mtu yeyote anikasirikie ikiwa nimeelezea?" Aliuliza. "Lakini wakishuku kuwa unajichukulia pesa, hawatakuhurumia."
Kagame alisema kuwa viongozi wana wajibu wa kuwashirikisha vijana kabla ya kuvunjika moyo kwao.
Harakati za vijana, alisema, zinapaswa kueleweka kama ujumbe, si tishio: "Huenda tukahitaji kutafuta njia ya kuwafanya vijana hawa wawajibike pia, ili wajisikie wao ni sehemu ya nchi - na kwa hivyo hakuna haja ya kupindua."
Alibainisha kuwa mara vijana wanapohisi kutengwa au kudanganywa, kasi inaweza kubadilika haraka, na viongozi wanapaswa kuchukua hatua mapema kushughulikia ukweli huu.
'Mapinduzi Mema na Mapinduzi Mabaya'
Kagame pia alirejea matamshi yake ya awali kuhusu mapinduzi-maoni ambayo yalizua mjadala mkubwa barani Afrika. Alisimama na maoni yake kwamba sio mapinduzi yote yanalingana kimaadili au kisiasa, akibainisha kuwa mengine yanaibuka kutokana na fursa tu, huku mengine yakitokana na hasira ya kweli ya umma dhidi ya tawala mbovu au fisadi.
"Kwangu mimi, kuna mapinduzi mazuri na mapinduzi mabaya," alisema. Alielezea "mapinduzi mabaya" kama yale yanayoendeshwa na maafisa wazembe ambao huchukua mamlaka kwa sababu tu wanaamuru bunduki. “Mapinduzi mazuri,” kama alivyoyaeleza, yanatokea katika hali ambapo wananchi na wanajeshi hukata kauli kwamba viongozi wao wamepita mipaka—kudanganya, kuiba, kukandamiza, na kuendesha uchaguzi.
"Iwapo mtu atasema, 'Watu hawa wamekuwa wakituambia uwongo, wakijitajirisha wenyewe, wakituhadaa… hatuwezi kuwa nayo tena,' na wanatenda—inanuka lakini siko sawa nayo," alisema.
Kagame alisisitiza, hata hivyo, kwamba hata mapinduzi kama hayo yanahalalishwa iwapo yataleta uboreshaji. "Ikiwa unakuja na kufanya mambo yale yale uliyopindua watu - au kufanya vibaya zaidi - basi kwa nini ulifanya mapinduzi? Huyo anastahili mapinduzi mengine, au aende jela."
Mapinduzi kama Viashiria vya Matatizo Marefu
Akitaja mifano ya hivi majuzi nchini Guinea-Bissau na Madagaska, Kagame alisema utekaji nyara huu wa kijeshi wa hivi majuzi uliimarisha kile alichokionya kwa miaka mingi: kwamba mapinduzi hutokea mara chache katika maeneo ambayo utawala ni mzuri.
"Niliposikia kuhusu mapinduzi ya Guinea-Bissau, nilifikiri kuna mtu alikuwa akiongoza mapinduzi dhidi yake," alisema. "Lakini kwa kudhani ilitokea ... na kwamba huko Madagaska ilifanyika, inamaanisha kuwa nimethibitishwa."
Kulingana na Kagame, mapinduzi karibu kila mara yanafichua matatizo yaliyopuuzwa kwa muda mrefu-rushwa, udanganyifu katika uchaguzi, au ukandamizaji wa kisiasa--mara nyingi hufichwa nyuma ya simulizi rasmi za utulivu.
"Mara yanapotokea mapinduzi, labda asilimia 90 zaidi, ina maana mahali hapo kumekuwa na tatizo," alisema. "Watu wamekuwa wakificha."
Aliongeza kuwa baadhi ya serikali zilizoangushwa na mapinduzi ya hivi majuzi ni zile zile zilizosifiwa mara kwa mara na watendaji wa Magharibi, ambao "husema uwongo" kuhusu rekodi zao za utawala huku wakipuuza dhuluma za chinichini.
Si Tawala Zote Za Kiraia Ni Halali, Zingine Hazina Uhalali huo
Kagame alisema kuwa Afrika lazima iache kujifanya kuwa utawala wa kiraia ni halali moja kwa moja, hasa wakati wale walio na mamlaka wanapotumia mifumo ya kikatiba kujikita wenyewe.
Alihoji ni kwa nini jumuiya ya kimataifa inalaani mapinduzi bila shaka huku ikiwafumbia macho viongozi wa kiraia wanaoiba uchaguzi, kujitajirisha, au kuwatendea ukatili watu wao.
"Katiba haikuruhusu kudanganya uchaguzi. Aliuliza. "Kunapaswa kuwa na utaratibu katika Umoja wa Afrika kuwashikilia raia wanaochafua nchi zao."
Alionyesha mifano jirani—tena akirejea Kongo—ambapo uchaguzi “haukufanyika,” lakini serikali za kigeni zilikimbia kupongeza matokeo. Mizozo kama hiyo, alisema, inachochea ukosefu wa utulivu ambao ulimwengu unadai kupinga.
Uhakiki wa Viwango viwili vya Kimataifa
Kagame alihifadhi baadhi ya ukosoaji wake mkali kwa serikali za Magharibi, akizishutumu kwa unafiki kwa kuwasifu viongozi wanaoiba uchaguzi au kukiuka haki za binadamu—mara nyingi kwa sababu ya maslahi ya kimkakati au ya kiuchumi.
Alirejelea matukio ambapo mataifa yenye nguvu, yakifahamu kikamilifu udanganyifu katika uchaguzi, bado yalitoa jumbe za pongezi na kushinikiza makubaliano ya biashara, ikiwa ni pamoja na "dili za kobalti" na madini mengine. Waigizaji wa kigeni, alihoji, mara nyingi hutanguliza faida ya kibiashara kuliko kanuni za kidemokrasia.
"Hawa ni watu wale wale wanaozungumza kuhusu demokrasia," Kagame alisema, "lakini ndio wa kwanza kutuma ujumbe-'asante sana, pongezi' - hata wakati wanafahamu ukweli."
Tabia kama hiyo, alisema, inadhoofisha juhudi za Kiafrika za kujenga uwajibikaji na kuruhusu serikali dhuluma kuishi muda mrefu zaidi kuliko inavyopaswa.
Uwajibikaji
Katika matamshi yake yote, Rais Kagame alirejea kwenye hitimisho kuu: ukosefu wa utulivu wa kisiasa unaoonekana kote barani Afrika—kuanzia maasi ya Gen-Z, mapinduzi, hadi michakato ya uchaguzi yenye mashaka katika nchi kama Kongo—inatokana na kushindwa kwa utawala na kuhusishwa na kutofautiana kimataifa.
Alisema viongozi wa Afrika lazima wawe wazi, wakabiliane na ufisadi, washughulikie malalamiko mapema, na wawasiliane kwa uaminifu na watu wao. Wakati huo huo, wahusika wa kimataifa lazima wakome kuwakinga viongozi "wanaodanganya uchaguzi" au kuwadhulumu raia wao.
Utulivu wa kweli, Kagame alisema, unahitaji uwajibikaji kwa raia, askari, vuguvugu la vijana, watendaji wa kikanda, na serikali za kigeni sawa.
Ni kwa kushughulikia kushindwa kwa uhusiano huu, alisema, mataifa ya Afrika yanaweza kuepuka mzunguko wa hasira, uasi, migogoro ya kidiplomasia na mapinduzi ambayo sasa yanaunda upya bara hili.