Kati ya wafanyabishara na wafanyakazi nani mlipakodi mkubwa tena ambaye siyo msumbufu?

Kati ya wafanyabishara na wafanyakazi nani mlipakodi mkubwa tena ambaye siyo msumbufu?

Nimemsikiliza sana Mh Rais Samia akisema kuwa TRA watanue wigo wa walipa kodi na wasitumie nguvu Kudai kodi. Hili ni jema sana.
Lakini Huwa najiuliza kuwa kati ya wafanyabiashara na mfanyakazi aliyejiriwa nani mlipa kodi mkubwa tena ambaye siyo msumbufu au mlalamikaji na mpiga makelele sana?

Kuna kinachoitwa PAYE(pay as you earn) kwa mwajiriwa. Hii inakatwa automatically na mwajiri na kutakuwa kuiwasilisha TRA. Hii PAYE ni kodi au ni kitu gani? Maana kama ni kodi basi wajiriwa wanalipa zaidi ya kodi.

Kuna kinachoitwa VAT( value added Tax) ambayo ni 18 % kwa kila unachonunua sokoni. Hii ndiyo kodi ambayo wafanyabiasha kama vile waajiri wanavyokusanya PAYE na kutakiwa kuiwasiliasha TRA ,wanatakiwa kuikusanya kwa walaji na kuiwasilisha kwa TRA.sasa ugomvi wa wafanyabiashara uko hapa. Hawataki kukusanya Hii VAT na kuiwasilisha TRA kama waajiri wanavyofanya.Hapa ndipo TRA inaikosesha serikali mapato.

Nirudi Kwenye point ya kuonyesha kuwa wajiriwa wanalipa Kodi zaidi ya mara 100 kwa mwezi ikiwa ile PAYE nayo ni aina ya kodi.mfanyakazi huyu anakatwa PAYE,then akienda sokoni kununua NGUO.

,chumvi,kiberiti,chupi,sahani,kikombe,karamu,kimodoli,shuka,blanketi, nyama, Samaki, dagaa, petrol yani kila anachonunua analipa VAT 18%. qNdiyo maana nasema mfanyakazi analipia zaidi ya kodi kama wafanyabiashara watakuwa waaminifu kukusanya VAT na kuipeleka TRA .

Kwa nini wafanyabiashara wanalalamika wanapokadiriwa kodi ya mapato( PAYE) ? Je formula inayotumika kukadiria hiyo kodi haiko sawa? Au ni makelele tu ? Mbona sisi wafanyakazi hatupigi makelele?For example ,mfanyakazi ambaye analipwa 4.7 million ,PAYE ni zaidi ya milioni moja kila mwezi.

Sehemu Nyengine ambapo serikalikali inakosa mapato na kuendelea kuwaumiza walaji ni Kwenye makampuni binafsi ambayo mishahara yao ni midogo. Yani mfanyakazi anakatwa kidogo( PAYE) lakini sokoni anaendelea kulipa VAT.Hii kampuni yenye kulipa mishahara midogo inajikusanyia mapato mengi kwa sababu kaajiri watu kiduchu na mshahara kiduchu. Hapa ndipo TRA na serikali inatakiwa kutumia akili na maarifa. Serikali inatakiwa ihakikishe makampuni yote yako audited .serikali isaidie upatikanaji wa mifumo ya kuthibiti mapato kwa gharama nafuu.mfano wewe unataka VAT wakati machine za EFD unauza gharama kubwa.kwa nini TRA isigawe bure hizo EFD machine kama nyenzo ya ukusanyaji mapato na kuwabana wafanyabiashara?

TRA itumia akili na maarifa kukusanya kodi

Nawatakia Pasaka njema
Unalipwa milioni 4 Paye ni zaidi ya milioni 1 na hampigi makelele.unadhani serikali ikibadilisha utaratibu na kila mfanyakazi apeleke PAYE yake mwenyewe TRA hakutakuwa na kelele plus defaulters wa kutosha?.kimsingi wafanyakazi wanalipa kodi sana kwasababu hayo makato hawayaoni inakuja net pay tu.
 
Mimi naona na Serikali yenyewe nayoioneshe uaminifu katika matumizi ya kodi zetu. Haiwezekani watu wanalipa kodi, halafu wanawashuhudia wenye dhamana (Serikali) wakizitumia kodi hizo kulipana wenyewe kwa wenyewe mishahara na posho nono, mfano Wabunge!

Kununulia wapinzani na baadae kurudia uchaguzi kwa kigezo cha kuunga mkono juhudi, kuendesha uchaguzi mkuu kwa hela zetu huku wakiwa na matokeo yao mfukoni, kununua magari lukuki ya kifahari ya kutembelea kama Ma V8, nk.
Ila awamu ya tano ilichezea sana kodi zetu katika project ya kuua upinzani. Wakina Chakubanga na Kipua ndiyo walitajirikia hapo katika manunuzi ya wapinzani uchwara na kurudia chaguzi,kwa kweli matumizi haya ya kodi zetu yalikuwa sawa na uhaini kabisa.
 
Mfanya kazi ndio analipa kodi zaidi maana yeye anakutana nayo directly na indirect
 
H
Hahahahaaa.umenichekesha.so wafanyabiashara nao wakatwe kodi??
wafanyabiashara wanajikata na kwenda kulipa kwa uzalendo kabisa. Walioajiriwa hawana moyo huo wa kujikata na kwenda kulipa maana wengine wanakwapua hata asprin kabla hazijafika kwa mgonjwa sembuse hela-wewe chezea hela wewe.
 
Unalipa au unakatwa ni lugha tu, athari ya faida au hasara ni ileile kama hatutendei haki malipo au makato husika.
Siyo lugha mkuu kukatwa na kulipa siyo maneno na dhana zinazofanana hata kidogo.
 
Unalipwa milioni 4 Paye ni zaidi ya milioni 1 na hampigi makelele.unadhani serikali ikibadilisha utaratibu na kila mfanyakazi apeleke PAYE yake mwenyewe TRA hakutakuwa na kelele plus defaulters wa kutosha?.kimsingi wafanyakazi wanalipa kodi sana kwasababu hayo makato hawayaoni inakuja net pay tu.
Mkuu kwa taarifa yako hata wafanyabiashara nao kama watu waliojiajiri wanalipa PAYE sasa sioni kwa nini mnajimwambafy kuwa manlipa PAYE
 
Siyo lugha mkuu kukatwa na kulipa siyo maneno na dhana zinazofanana hata kidogo.
Sina uhakika na unachojaribu kukieleza labda utoe ufafanuzi.

Wazo langu ilikuwa:
1: Uende kulipa binafsi kwa mjibu wa sheria
2: Mtu au taasisi ipewe jukumu la kuchukua hela toka kwenye kipato chako na kupeleka kwa mujibu wa sheria

Suala ni malipo yamefanyika.
 
Mkuu kwa taarifa yako hata wafanyabiashara nao kama watu waliojiajiri wanalipa PAYE sasa sioni kwa nini mnajimwambafy kuwa manlipa PAYE

Mwajiri atalipa PAYE kama tu ni sehemu ya waajiliwa kwenye uwekezaji wake. Hii ni kwa mujibu wa chimbuko la PAYE.

Ingawa kama mwajiri pia, ana kodi zake nyingi, leseni/vibali na zinazomwandama.
 
Sina uhakika na unachojaribu kukieleza labda utoe ufafanuzi.

Wazo langu ilikuwa:
1: Uende kulipa binafsi kwa mjibu wa sheria
2: Mtu au taasisi ipewe jukumu la kuchukua hela toka kwenye kipato chako na kupeleka kwa mujibu wa sheria

Suala ni malipo yamefanyika.
Mkuu tukifata wazo lako swali la mleta mada halina maana maana kila mtu analipa kodi kwa mjibu wa sheria; isipokuwa mfanyabiashara anajikata kodi na anaenda kulipa mwenyewe ikwemo kodi ya PAYE. Mwajiriwa anakatwa ila hakuna uhakika kama hicho anachokatwa kinaenda kulipwa- hiyo ndiyo tofauti na ndilo wazo langu ninalotaka ulisikie.
 
Mwajiri atalipa PAYE kama tu ni sehemu ya waajiliwa kwenye uwekezaji wake. Hii ni kwa mujibu wa chimbuko la PAYE.

Ingawa kama mwajiri pia, ana kodi zake nyingi, leseni/vibali na zinazomwandama.
Mkuu kila mfanyabiashara ni mwajiriwa wa hiyo biashara- ukijitoa TRA wanakuingiza kwa mjibu wa sheria-
 
Mkuu tukifata wazo lako swali la mleta mada halina maana maana kila mtu analipa kodi kwa mjibu wa sheria; isipokuwa mfanyabiashara anajikata kodi na anaenda kulipa mwenyewe ikwemo kodi ya PAYE. Mwajiriwa anakatwa ila hakuna ujakika kama hicho anachokatwa kinaenda kulipwa- hiyo ndiyo tofauti na ndilo wazo langu ninalotaka ulisikie.

Nadhani suala la msingi lilikuwa:

A:Kwa utaratibu tuliojiwekea kulipa kodi, je ni nani analipa zaidi?
Jibu tunahitaji analysis ya kisayansi itakayounganisha mfumo wetu wa maisha na mifumo ya kodi zote.

B: Ni utaratibu upi haumpi nafasi mlipaji kukwepa kulipa kodi? Pia tunahitaji analysis kwani kila mtu atajibu kulingana na exposure ndogo aliyonayo.

C: Athari ya kodi kwa mlipaji
Inabaki palepale hata kama kodi husika imefika au haijafika ilikokusudia ilimradi tu ilikatwa haijalishwi ni kwa njia gani.
 
Mkuu kila mfanyabiashara ni mwajiriwa wa hiyo biashara- ukijitoa TRA wanakuingiza kwa mjibu wa sheria-
Kwa msingi huo sawa.

Lakini, sina uhakika kama mmiliki wa hardware anatakiwa kupeleka return ya miezi mitatu na atakuwa na makato ya kulingana na mshahara wake kwenye mradi wake huo huo wa hardware.
 
Nadhani suala la msingi lilikuwa:

A:Kwa utaratibu tuliojiwekea kulipa kodi, je ni nani analipa zaidi?
Jibu tunahitaji analysis ya kisayansi itakayounganisha mfumo wetu wa maisha na mifumo ya kodi zote.

B: Ni utaratibu upi haumpi nafasi mlipaji kukwepa kulipa kodi? Pia tunahitaji analysis kwani kila mtu atajibu kulingana na exposure ndogo aliyonayo.

C: Athari ya kodi kwa mlipaji
Inabaki palepale hata kama kodi husika imefika au haijafika ilikokusudia ilimradi tu ilikatwa haijalishwi ni kwa njia gani.
Mkuu wafanyabiashara wanalipa kodi zaidi kuliko wafanyakazi- Tazama
mwenyekiwanda cha soda kwa mfano
1. anatumia sukari na mwajiriwa naye anatumia ila angalia kiasi mfanyabiashara ananunua tani kadhaa dhidi ya kilo kadhaa za mwajiriwa. mfanyabiashara anatumia sukari pia nyumbani kwake ikiwa ziada ya ile anayotumia kiwandani kutengezea soda
2. mfanyabiashara analipa PAYE kama mwajiriwa anavyolipa
3. mfanyabiashara analipa kodi ya mapato au makampuni hii mwajiriwa halipi.
Kwa ujumla kwenye kodi za ulaji wote tunalipa ISIPOKUWA kuna kodi za moja kwa moja wafanyabiashara wanalipa kodi zaidi kuliko waajiriwa.
 
Kutokana na mada hii, nilitaka kusema "bila shaka mtoa mada ni mtumishi/muajiriwa" na kwa bahati nzuri kuna mstari ndani ya chapisho unathibitisha hivyo.

Nilitaka kusema hivyo kutokana na ufahamu mdogo niliouona wa mtoa mada juu ya kodi. Anachokijua yeye kuhusu kodi ni VAT na PAYE tu na kwa maana hiyo anahisi wenaobeba mzigo mkubwa kuhusu kodi ni wafanyakazi na hawalalamiki kama wafanyabiashara.

Lakini kwa faida ya mtoa mada ni kwamba "biashara" ndo msingi wa kodi zote, bali kuna aina nyingi za kodi na tozo zinazotokana na biashara zinazolipwa na wafanyabiashara.

Kuwatazama wafanyabiashara kama "mawakala" wa serikali wa kukusanya kodi ya VAT inayolipwa na mlaji wa mwisho si sahihi. Nasema mtazamo huu si sahihi kwasababu kodi hii haimhusu mlaji wa mwisho tu bali pia mchuuzi (mfanyabiashara) kwakuwa na wao hununua bidhaaa au huduma wanazojihusisha nazo kwani maana ya biashara ni kuuza na kununua.

Baadhi ya kodi na tozo zinazowahusu wafanyabjashara ni kama ifuatavyo.
1. VAT
2. Corporate tax
3. Withholding tax
4. Railway development tax (RDL)
5. Import/export duty
6. Leseni za biashara
7. Tozo za kimamlaka kama vile PVOC, import permit, product registration kutoka TBS, TMDA, GCLA, FIre, OSHA, NEMC n.k kutegemea aina ya biashara husika
8. Tozo za leseni za biashara za halmashauri n.k
9. Tozo za usajili wa mtoa huduma/msambazaji kutoka GPSA n.k

Kwahiyo ili kujua ni nani mlipa kodi mkubwa kati ya wafanyabiashara na wafanyakazi inatakiwa kwanza viwango na aina ya kodi zinazowahusu na kabla kuhitimisha.
Kwenye izo tozo za biashara umesahau kuna service levy pia mkuu
 
Mwajiri analipa kodi. Mwajiriwa anakatwa kodi.

Uko sahihi
Kwasababu mfanya biashara kuna mda anafile return of income mwenyewe na commissioner ndioa anafanya adjustment kutokana na uelewa wke wa ulipaji kodi
 
Mkuu wafanyabiashara wanalipa kodi zaidi kuliko wafanyakazi- Tazama
mwenyekiwanda cha soda kwa mfano
1. anatumia sukari na mwajiriwa naye anatumia ila angalia kiasi mfanyabiashara ananunua tani kadhaa dhidi ya kilo kadhaa za mwajiriwa. mfanyabiashara anatumia sukari pia nyumbani kwake ikiwa ziada ya ile anayotumia kiwandani kutengezea soda
2. mfanyabiashara analipa PAYE kama mwajiriwa anavyolipa
3. mfanyabiashara analipa kodi ya mapato au makampuni hii mwajiriwa halipi.
Kwa ujumla kwenye kodi za ulaji wote tunalipa ISIPOKUWA kuna kodi za moja kwa moja wafanyabiashara wanalipa kodi zaidi kuliko waajiriwa.

Ni kweli au si kweli ni mpaka ufanye breakdown ya haya yote. Ufanye utafiti wa thamani ya kila kimoja si kwa ujazo tu.

Mfano:
A: Naweza kulipa kodi ya shilingi 5 kwa mshahara wa shilingi 100
B: Ukalipa kodi ya shilingi 50 kwa mtaji wa shilingi 10,000/=

Hawa watu wawili hawalipi sawa.
Ndiyo maana mimi nachelea kumpa yeyote kura yangu. Tunahitaji wachumi kuingia ndani na kufanya analysis na kuja na majibu. Pia hii inaweza kusaidia kuondoa baadhi ya kodi ambazo zinakuwa zinajirudia rudia kwa mifumo tofauti na hatimaye:
A: Kumdumaza mfanyakazi vs mfanyabiashara
B: Kufanya gharama za maisha kupanda
C: Kufanya gharama za uzalishaji kuwa juu
E: Wananchi kwa ujumla kusota
 
Nadhani suala la msingi lilikuwa:

A:Kwa utaratibu tuliojiwekea kulipa kodi, je ni nani analipa zaidi?
Jibu tunahitaji analysis ya kisayansi itakayounganisha mfumo wetu wa maisha na mifumo ya kodi zote.

B: Ni utaratibu upi haumpi nafasi mlipaji kukwepa kulipa kodi? Pia tunahitaji analysis kwani kila mtu atajibu kulingana na exposure ndogo aliyonayo.

C: Athari ya kodi kwa mlipaji
Inabaki palepale hata kama kodi husika imefika au haijafika ilikokusudia ilimradi tu ilikatwa haijalishwi ni kwa njia gani.
Mkuu wafanyabiashara wanalipa kodi zaidi kuliko wafanyakazi- Tazama
mwenyekiwanda cha soda kwa mfano
1. anatumia sukari na mwahiriwa naye anatumia ila angalia kiasi mfanyabiashara ananunua tani kadhaa dhidi ya kilo kadhaa za mwajiriwa. mfanyabiashara anatumia sukari pia nyumbani kwake ikiwa ziada ya ile anayotumia kiwandani kutengezea soda
2. mfanyabiashara analipa PAYE kama mwajiriwa anavyolipa
3. mnyabiashara analipa kodi ya mapato au makampuni hii mwajiriwa halipi.
Kwa ujumla kwenye kodi za ulaji wote tunalipa ISIPOKUWA kuna dodi za mija kwa moja wafanyabiashara wabalipa kodi zaidi kuliko waajiriwa.
Ni kweli au si kweli ni mpaka ufanye breakdown ya haya yote. Ufanye utafiti wa thamani ya kila kimoja si kwa ujazo tu.

Mfano:
A: Naweza kulipa kodi ya shilingi 5 kwa mshahara wa shilingi 100
B: Ukalipa kodi ya shilingi 50 kwa mtaji wa shilingi 10,000/=

Hawa watu wawili hawalipi sawa.
Ndiyo maana mimi nachelea kumpa yeyote kura yangu. Tunahitaji wachumi kuingia ndani na kufanya analysis na kuja na majibu. Pia hii inaweza kusaidia kuondoa baadhi ya kodi ambazo zinakuwa zinajirudia rudia kwa mifumo tofauti na hatimaye:
A: Kumdumaza mfanyakazi vs mfanyabiashara
B: Kufanya gharama za maisha kupanda
C: Kufanya gharama za uzalishaji kuwa juu
E: Wananchi kwa ujumla kusota
Mkuu nisikilize hata kama hukubaliani na mimi na sema hivyo kwa sababu ya uzeefu na uzoefu.
Kuhusu mfumo wa kodi hapo nakubaliana na wewe kuwa kunahitajika marekebisho kuondoa utitiri na kiwango
 
Nimemsikiliza sana Mh Rais Samia akisema kuwa TRA watanue wigo wa walipa kodi na wasitumie nguvu Kudai kodi. Hili ni jema sana.
Lakini Huwa najiuliza kuwa kati ya wafanyabiashara na mfanyakazi aliyejiriwa nani mlipa kodi mkubwa tena ambaye siyo msumbufu au mlalamikaji na mpiga makelele sana?

Kuna kinachoitwa PAYE(pay as you earn) kwa mwajiriwa. Hii inakatwa automatically na mwajiri na kutakuwa kuiwasilisha TRA. Hii PAYE ni kodi au ni kitu gani? Maana kama ni kodi basi wajiriwa wanalipa zaidi ya kodi.

Kuna kinachoitwa VAT( value added Tax) ambayo ni 18 % kwa kila unachonunua sokoni. Hii ndiyo kodi ambayo wafanyabiasha kama vile waajiri wanavyokusanya PAYE na kutakiwa kuiwasiliasha TRA ,wanatakiwa kuikusanya kwa walaji na kuiwasilisha kwa TRA.sasa ugomvi wa wafanyabiashara uko hapa. Hawataki kukusanya Hii VAT na kuiwasilisha TRA kama waajiri wanavyofanya.Hapa ndipo TRA inaikosesha serikali mapato.

Nirudi Kwenye point ya kuonyesha kuwa wajiriwa wanalipa Kodi zaidi ya mara 100 kwa mwezi ikiwa ile PAYE nayo ni aina ya kodi.mfanyakazi huyu anakatwa PAYE,then akienda sokoni kununua NGUO.

,chumvi,kiberiti,chupi,sahani,kikombe,karamu,kimodoli,shuka,blanketi, nyama, Samaki, dagaa, petrol yani kila anachonunua analipa VAT 18%. qNdiyo maana nasema mfanyakazi analipia zaidi ya kodi kama wafanyabiashara watakuwa waaminifu kukusanya VAT na kuipeleka TRA .

Kwa nini wafanyabiashara wanalalamika wanapokadiriwa kodi ya mapato( PAYE) ? Je formula inayotumika kukadiria hiyo kodi haiko sawa? Au ni makelele tu ? Mbona sisi wafanyakazi hatupigi makelele?For example ,mfanyakazi ambaye analipwa 4.7 million ,PAYE ni zaidi ya milioni moja kila mwezi.

Sehemu Nyengine ambapo serikalikali inakosa mapato na kuendelea kuwaumiza walaji ni Kwenye makampuni binafsi ambayo mishahara yao ni midogo. Yani mfanyakazi anakatwa kidogo( PAYE) lakini sokoni anaendelea kulipa VAT.Hii kampuni yenye kulipa mishahara midogo inajikusanyia mapato mengi kwa sababu kaajiri watu kiduchu na mshahara kiduchu. Hapa ndipo TRA na serikali inatakiwa kutumia akili na maarifa. Serikali inatakiwa ihakikishe makampuni yote yako audited .serikali isaidie upatikanaji wa mifumo ya kuthibiti mapato kwa gharama nafuu.mfano wewe unataka VAT wakati machine za EFD unauza gharama kubwa.kwa nini TRA isigawe bure hizo EFD machine kama nyenzo ya ukusanyaji mapato na kuwabana wafanyabiashara?

TRA itumia akili na maarifa kukusanya kodi

Nawatakia Pasaka njema
Nilikuwa najiuliza kwa nini kwenye PAYE hatoa kwanza matumizi.maana mtu anamatumizi yake yanayomletea ule mshahara.Mfano nauli ya kwenda na kurudi kazini na chakula cha mchana n.k

Lakini wao wanatoa 10% Social security inayobaki wanajichukulia kama yao hivi.huu nao ni unyang'anyi
 
Back
Top Bottom