Katika diplomasia ya kiuchumi, thamani ya fedha ni kama sumaku. Inaposhuka, inavuta wateja na watalii kuja ndani ya nchi, na inapopanda sana, inawafukuza na kuwapeleka kwa majirani. Kwa kutumia mfano wa Tanzania na Kenya, hivi ndivyo mantiki hii inavyofanya kazi katika biashara na utalii:
Katika miaka ya hivi karibuni, mizani ya biashara imemeguka upande wa Tanzania. Kwa mara ya kwanza katika historia ya hivi karibuni, Tanzania inauza bidhaa nyingi zaidi nchini Kenya kuliko inavyonunua.
Kwanini hali hii inatokea?
Nguvu ya Manunuzi (Purchasing Power): Ikiwa Shilingi ya Kenya (KES) ina nguvu kidogo dhidi ya Shilingi ya Tanzania (TZS), au ikiwa TZS imeshushwa thamani makusudi, Mkenya mwenye Shilingi 1,000 anajikuta anaweza kununua mchele au mahindi mengi zaidi Tanzania kuliko anavyoweza kununua nchini kwake.
Gharama za Uzalishaji: Kwa sababu gharama za umeme na kodi nchini Tanzania ni rafiki kiasi, na thamani ya fedha iko chini, bidhaa za viwandani kama sementi, nondo, na vioo kutoka Tanzania zinaingia sokoni Kenya kwa bei ambayo viwanda vya Kenya haviwezi kushindana nayo. Hii inawafanya wafanyabiashara wa Kenya "kuihama" bidhaa yao ya ndani na kukimbilia bidhaa za Tanzania.
Uzalishaji wa Chakula: Tanzania inatumia ardhi yake kubwa kuzalisha ziada. Thamani ndogo ya fedha inafanya "export" ya chakula kuwa biashara yenye faida kubwa kwa sababu soko la Kenya lina njaa ya bidhaa nafuu.
Utalii ni sekta ambayo mteja anaangalia sana "value for money" (thamani ya pesa yake). Tanzania na Kenya zinashindania watalii wale wale wa Ulaya na Marekani wanaotaka kuona Wanyama Pori (Safari).
Jinsi Devaluation inavyofanya kazi hapa:
Gharama za Hoteli na Huduma: Mtalii anayekuja na Dola ($) anafanya hesabu rahisi. Ikiwa $1 nchini Tanzania inabadilishwa kwa Shilingi nyingi zaidi (kwa sababu ya kushuka thamani), gharama yake ya kukaa hotelini Arusha, chakula, na vinywaji inakuwa ndogo ikilinganishwa na kukaa hotelini Nairobi au Mombasa.
Ushindani wa Kifurushi (Tour Packages): Makampuni ya utalii nchini Tanzania yanaweza kutengeneza vifurushi vya bei nafuu zaidi kuliko yale ya Kenya ikiwa Shilingi ya Tanzania iko chini. Mtalii ataona ni bora akae siku 10 Serengeti kwa gharama ile ile ambayo angekaa siku 7 tu nchini Kenya.
Utalii wa Ndani ya Kanda: Hata kwa Wakenya wenyewe, thamani ya TZS ikiwa chini, inawavutia kuvuka mpaka kuja kutalii Zanzibar au Moshi kwa sababu pesa yao (KES) ina nguvu zaidi nchini Tanzania. Hii inageuza utalii kuwa bidhaa ya "nje" inayouzwa kwa majirani.
Mabadiliko haya ya kiuchumi ambapo Tanzania inaongoza (Trade Surplus) yamechochewa na mambo makuu matatu:
Uwekezaji kwenye Viwanda: Tanzania imeongeza kasi ya kuzalisha bidhaa ambazo zamani ilikuwa inazitoa Kenya.
Uimara wa Bei: Thamani ya Shilingi ya Tanzania imekuwa na utulivu (stability) kiasi, huku ikiendelea kuwa nafuu kwa wanunuzi wa nje. Hii inatoa uhakika kwa wafanyabiashara wa Kenya kuweka oda za muda mrefu.
Urahisi wa Mipaka: Kupungua kwa vikwazo vya kibiashara (Non-Tariff Barriers) kumeruhusu bidhaa za bei nafuu za Tanzania kutiririka kwa urahisi kwenda Kenya.
Ingawa biashara na utalii vinanufaika, kuna hatari ya Mfumuko wa Bei (Inflation). Ikiwa Tanzania itashusha thamani ya pesa yake sana ili kuuza mchele mwingi Kenya, gharama ya kuagiza mafuta ya ndege (kwa ajili ya utalii) na mitambo ya viwandani itapanda. Serikali inapaswa kucheza mchezo huu kwa umakini: kuhakikisha pesa ni nafuu kiasi cha kuvutia wateja wa nje, lakini si dhaifu kiasi cha kuua uwezo wa wananchi kununua mahitaji ya msingi.
Katika biashara na utalii kati ya majirani hawa wawili, fedha dhaifu (kwa kiasi) ni kama tangazo la biashara linalosema: "Karibuni Tanzania, huku kila kitu ni bei nafuu!" Hii ndiyo siri inayofanya malori mengi ya bidhaa yaelekee Kaskazini (Kenya) na watalii wengi washuke upande wa Kusini (Tanzania).