Nikijibu maswali yako kwa mpangilio huu
1. Je, ni kweli kwamba baadhi ya watu wana metabolism ya kasi hivyo mwili wao unatumia nishati nyingi kuliko wengine?
Ndiyo, ni kweli kwamba watu hutofautiana katika kasi ya metabolism. Mwili wa mtu mmoja unaweza kutumia nishati nyingi zaidi wakati wa kupumzika kuliko wa mwingine. Tofauti hii huathiriwa na urithi wa kinasaba, ukubwa wa mwili, kiwango cha misuli, umri, jinsia na homoni. Hata hivyo, mara nyingi tofauti ya metabolism peke yake haitoshi kueleza kwa nini mtu mmoja anakula sana bila kunenepa. Kiwango cha shughuli za mwili, hasa shughuli ndogo ndogo kama kutembea, kuongea, kuwaza, kusimama na kufanya kazi za kila siku, pia kina mchango mkubwa kufanya metabolism iongezeke au kupungua kasi.
2. Je, kuna watu wanaokula sana kwa wakati mmoja lakini kwa jumla ya siku hawali kiasi kikubwa tunachodhani?
Ndiyo. Hili hutokea mara nyingi sana. Mtu anaweza kula sahani kubwa sana wakati wa usiku na kuonekana kama anakula kupita kiasi, lakini wakati wa mchana akawa amekula kidogo sana. Wakati mwingine mtu anakula mara moja au mbili kwa siku lakini kiasi cha chakula anachokula kwa siku nzima hakizidi sana. Kinyume chake, mtu anayesema anakula kidogo anaweza kuwa anakula vitafunwa, vinywaji vyenye sukari, chai yenye sukari au chakula chenye mafuta mara nyingi bila kujua kama sehemu ya ulaji wake na vyakula hivi uchochea unene, na badae akawa anajiona kala kidogo lakini anazidi kuongezeka.
3. Kama ni kalori tu zinazosababisha unene, kwa nini watu wanaokula karibu chakula kilekile hawapati matokeo yanayofanana?
Kwa sababu mwili wa kila mtu hautumii nishati kwa kiwango sawa. Watu wawili wanaweza kula kiasi kinachofanana, lakini mmoja akawa anatembea zaidi au shughuli zenye kuufanyisha mwili mazoezi, ana misuli mingi zaidi au mwili wake ukatumia nishati nyingi zaidi wakati wa kupumzika. Pia urithi wa kinasaba, umri, homoni, usingizi na shughuli za kila siku huathiri matumizi ya nishati. Kwa hiyo, kalori zinazoingia ni muhimu, lakini kalori zinazotumiwa pia ni muhimu; tofauti kati ya hizo mbili ndiyo huathiri mabadiliko ya uzito kwa muda.
4. Je, “unakula sana lakini hunenepi” ni ukweli wa kisayansi au ni kwamba mtu huyo hajui au hakumbuki kila kitu anachokula kwa siku?
Ni jambo linalowezekana kisayansi, lakini mara nyingi watu hukadiria vibaya kiasi wanachokula na kiasi cha nishati wanachotumia au kinachohitajika na mwili wakati huo. Mtu anaweza kula chakula kingi katika mlo mmoja lakini akawa anakula kidogo katika milo mingine, mfano usiku na asubuhi anakula kidogo au asile kabisa alafu mchana akawa anakula sana, au muda mwingine akawa na shughuli nyingi sana za mwili ambazo ratio ya ulaji ikawa haifanyi anenepe kwa kasi. Pia baadhi ya watu wana matumizi makubwa ya nishati (High metabolism)kupitia shughuli ndogo ndogo za kila siku bila hata kujitambua kuliko watu wengine na hii ni kutokana na utofauti baina ya miili yetu. Kwa hiyo, kauli hiyo inaweza kuwa ya kweli, lakini si ushahidi kwamba mtu huyo ana metabolism mbaya au kwamba calories hazina umuhimu kwake.
5. Je, mtu mwembamba lazima awe na afya nzuri kuliko mwenye kitambi?
Hapana. Umbo la mwili pekee haliwezi kuamua afya ya mtu. Mtu mwembamba anaweza kuwa na shinikizo la damu, sukari nyingi kwenye damu, mafuta mengi kwenye ini, mafuta mengi ndani ya tumbo au misuli michache. Vivyo hivyo, mtu mwenye uzito mkubwa si lazima awe na matatizo yote hayo. Hata hivyo, mafuta mengi hasa yale yanayozunguka viungo vya ndani ya tumbo yana uhusiano mkubwa na hatari ya kisukari, magonjwa ya moyo na matatizo mengine ya kiafya.
6. Je, inawezekana mtu akaonekana mwembamba lakini akawa na mafuta mengi ndani ya mwili?
Ndiyo, inawezekana. Mtu anaweza kuwa na uzito unaoonekana wa kawaida lakini akawa na misuli michache na kiwango kikubwa cha mafuta, hasa mafuta yanayozunguka viungo vya ndani ya tumbo. Hii ndiyo sababu mtu anaweza kuonekana mwembamba kwa nje lakini bado akawa na hatari kubwa ya matatizo ya metabolism. Kwa hiyo, uzito na mwonekano pekee haviwezi kutuambia kwa usahihi kiasi cha mafuta na misuli aliyonayo mtu.
7. Kwa nini watu wengi huanza kunenepa zaidi wanapofikisha miaka 30, 40 au 50 wakati chakula chao hakijabadilika sana?
Mara nyingi tatizo si chakula pekee, bali ni kwamba matumizi ya nishati hupungua kadiri maisha yanavyobadilika. Mtu akiwa kijana anaweza kutembea sana, kuzurura, kujaribu hiki na kile, kufanya michezo, kuwa na misuli mingi na kuwa na shughuli nyingi (Anakuwa active sana). Anapofikia miaka 30 hadi 50, anaweza kuanza kufanya kazi ya kukaa, kutembea kidogo, kufanya mazoezi machache na kupoteza misuli taratibu huku mafuta yakiwa mengi. Ikiwa anaendelea kula kiasi kilekile cha chakula wakati mwili wake sasa unatumia nishati kidogo, ziada ya nishati inaweza kuhifadhiwa kama mafuta na uzito ukaongezeka.
8. Je, kukaa muda mrefu bila kufanya kazi za mwili kunaweza kuwa sababu kubwa ya kitambi kuliko aina ya chakula chenyewe?
Ndiyo, kutofanya shughuli za mwili kunaweza kuchangia sana kuongezeka kwa mafuta tumboni, lakini haiwezi kutenganishwa kabisa na chakula. Chakula huamua kiasi cha nishati kinachoingia mwilini, wakati shughuli za mwili huamua sehemu ya nishati inayotumiwa. Mtu anayekaa muda mrefu, hatembei sana na hafanyi mazoezi anaweza kutumia nishati kidogo sana. Akila zaidi ya mahitaji ya mwili kwa muda mrefu, ziada inayobaki inaweza kuhifadhiwa kama mafuta. Kwa hiyo, chakula na shughuli za mwili zote ni muhimu. Chakula unachokula kinapaswa kuendana na shughuli unazofanya hasa vyakula vya wanga, vyenye sukari au mafuta.
9. Kama watu wawili wangekula chakula kilekile, kwa kiwango kilekile na kwa muda mrefu, je, lazima miili yao iwe na uzito unaofanana?
Si lazima iwe sawa kabisa. Kama kweli wangekula chakula kilekile kwa kiasi kilekile, bado wanaweza kutofautiana katika kiasi cha nishati wanachotumia kutokana na tofauti za kinasaba, misuli, metabolism (Miili haifanani metabolism) au shughuli za kila siku wanazofanya. Hata hivyo, kama tofauti hizi zingekuwa ndogo sana na watu hao wakaendelea kula na kutumia nishati kwa viwango vinavyofanana kwa muda mrefu, uzito wao ungekuwa na uwezekano mkubwa wa kuwa karibu. Kwa hiyo, si chakula pekee kinachoamua uzito wa mwisho, bali pia ni pamoja na vitu nilivyoelezea hapo
10. Kwa nini mtu mmoja anaweza kula sana bila kunenepa wakati mwingine anakula kidogo lakini anapata kitambi?
Kwa kawaida hakuna sababu moja. Mtu anayekula sana anaweza kuwa anatumia nishati nyingi kupitia metabolism, misuli na shughuli zake za kila siku, au huenda jumla ya chakula anachokula kwa siku si nyingi kama inavyoonekana, labda asubuhi ushinda njaa au usiku hivyo kupelekea mlo unaofuata akala kingi. Mwingine anaweza kula kiasi kidogo kwa macho lakini akapata nishati nyingi kutoka kwenye vyakula vyenye mafuta mengi, sukari, vinywaji vyenye kalori kama bia na vitafunwa, huku pia akiwa na shughuli chache za mwili kunaweza kupelekea mtu akawa na kitambi, kwa sababu kitambi ni mkusanyiko wa mafuta. Hivyo shughuli za mwili yani kazi mtu anazofanya, Urithi wa kinasaba katika familia na namna mwili unavyogawa mafuta (Metabolism) pia vinaweza kufanya mtu mmoja awe na kitambi kwa urahisi zaidi kuliko mwingine.
Kwa ufupi: si sahihi kusema “mtu huyu anakula sana lakini hanenepi kwa sababu ana metabolism ya kasi” bila kuangalia maisha yake yote. Kiasi cha nishati kinachoingia, kiasi kinachotumiwa, misuli, shughuli za mwili, urithi wa kinasaba, umri, usingizi na homoni vyote vinaingiliana. Ndiyo maana watu wawili wanaoweza kuonekana kama wanakula sawa wanaweza kupata miili tofauti kabisa.