Kinachotakiwa na CDM ni nini haswa? Ni reforms, au ni kugomea uchaguzi? Kama ni reforms, kuna shida gani waka kaa mezani na kukubaliana reforms za muhimu kuwawezesha wao kushiriki uchaguzi? Migogoro yote duniani huisha kwa kuzungumza, kama hamtaki mazungumzo tunakuwa na wasiwasi mnachotaka ni nini?
SABABU ZA MSINGI ZA KWANINI CHADEMA WANADAI MAREKEBISHO YA SHERIA ZA UCHAGU HAYAKIZI UCHAGUZI HURU?
Marejeo ya Sheria za Uchaguzi na Madai ya CHADEMA
Kuna mjadala mkubwa nchini Tanzania kuhusu marekebisho ya sheria za uchaguzi, hasa kutokana na madai ya CHADEMA kwamba marekebisho hayo bado hayajashughulikia kikamilifu masuala yanayohusu uhuru na usawa wa uchaguzi.
Hapa chini nimekupa uchambuzi wa kina wa vipengele vinavyolalamikiwa, jinsi vilivyokuwa vinasema awali, na matakwa ya CHADEMA.
1. Vipengele Vinavyolalamikiwa katika Sheria za Uchaguzi
CHADEMA wanadai kuwa marekebisho yaliyofanyika hivi karibuni katika sheria za uchaguzi, hususan zile zinazohusu uchaguzi mkuu wa Rais, Wabunge, na Madiwani, bado yana upendeleo kwa Chama Cha Mapinduzi (CCM).
Madai yao yanazingatia vipengele kadhaa muhimu:
Matokeo ya Uchaguzi wa Rais Kutokataliwa Mahakamani:
Kabla: Sheria ilikuwa inasema kuwa matokeo ya uchaguzi wa Rais yaliyotangazwa na Tume ya Taifa ya Uchaguzi (NEC) hayana uwezo wa kupingwa mahakamani.
Kwa Sasa (Baada ya Marekebisho): Hali bado haijabadilika kimsingi. Ingawa kuna baadhi ya maeneo yanayoweza kutoa mwanya wa kupinga baadhi ya taratibu, kipengele kikuu cha kuzuia matokeo ya Rais kupingwa mahakamani bado kipo pale pale.
Matakwa ya CHADEMA: Wanataka matokeo ya uchaguzi wa Rais yapelekwe mahakamani kama ilivyo kwa uchaguzi wa Wabunge na Madiwani. Wanaamini kukosekana kwa uwezekano huu kunapunguza uwajibikaji na huacha mlango wazi kwa udanganyifu au makosa bila uwazi wa kutosha wa kisheria.
Uteuzi wa Wasimamizi wa Uchaguzi:
Kabla: Wasimamizi wa uchaguzi katika ngazi mbalimbali, ikiwemo Wakurugenzi wa Halmashauri na Watendaji, waliteuliwa na serikali.
Kwa Sasa (Baada ya Marekebisho): Bado kuna madai kwamba wateule wengi wanaendelea kuwa watumishi wa serikali au watu wenye uhusiano na chama tawala, jambo linaloibua mashaka juu ya uhuru wao wa kufanya maamuzi bila shinikizo.
Matakwa ya CHADEMA: Wanataka Tume ya Taifa ya Uchaguzi (NEC) iwe na mamlaka kamili ya kuteua wasimamizi wake wa uchaguzi bila kuingiliwa na serikali. Wanasisitiza kuwa hii itahakikisha uhuru na kutopendelea kwao.
Rufaa za Wagombea Kupingwa Mahakamani:
Kabla: Kulikuwa na changamoto katika mchakato wa rufaa za wagombea waliokataliwa na wasimamizi wa uchaguzi.
Kwa Sasa (Baada ya Marekebisho): Baadhi ya marekebisho yamejaribu kushughulikia suala hili, lakini CHADEMA wanadai kuwa bado kuna mapungufu yanayofanya iwe ngumu kwa wagombea wa upinzani kupata haki zao kwa urahisi.
Matakwa ya CHADEMA: Wanataka mchakato wa rufaa uwe huru zaidi na wenye uwazi, ukitoa nafasi sawa kwa wagombea wote.
Faini na Adhabu Zinazohusu Makosa ya Uchaguzi:
Kabla: Kulikuwa na masuala ya faini na adhabu zilizowekwa ambazo zilionekana kuwa nzito kwa wagombea au vyama vya upinzani, wakati mwingine zikilenga kuwakwamisha.
Kwa Sasa (Baada ya Marekebisho): CHADEMA bado wanaona kuna vipengele vinavyotoa adhabu kali au vinavyotumika vibaya dhidi yao, na kwamba marekebisho hayajatosha kurekebisha hili.
Matakwa ya CHADEMA: Wanataka marekebisho yawe na uwiano zaidi, na kwamba adhabu zisiwe za kuwakandamiza wapinzani.
2. Tume ya Taifa ya Uchaguzi (NEC)
Madai ya CHADEMA
CHADEMA wanadai kuwa hata baada ya marekebisho, muundo wa Tume ya Taifa ya Uchaguzi (NEC) bado haujabadilika kiasi cha kuifanya iwe huru kikamilifu.
Wanasema kauli "mvinyo ni uleule, kilichobadilishwa ni chupa tu" inaashiria kuwa mabadiliko ni ya juu juu na hayakubadilisha kiini cha tatizo.
Muundo wa Tume Kabla:
Uteuzi wa Wajumbe: Wajumbe wa Tume ya Taifa ya Uchaguzi, ikiwemo Mwenyekiti na Makamu Mwenyekiti, waliteuliwa na Rais.
Utaratibu wa Kazi: Ingawa Tume ina majukumu yake ya kikatiba, kulikuwa na madai kuwa ukaribu wake na serikali, kutokana na uteuzi, uliathiri uhuru wake.
Muundo wa Tume Kwa Sasa (Baada ya Marekebisho):
* Marekebisho yamejaribu kutoa picha ya Tume huru zaidi. Hata hivyo, CHADEMA wanabishana kuwa muundo wa uteuzi wa wajumbe bado unategemea sana Rais, jambo linaloifanya Tume kutokuwa huru kikamilifu. Wanaamini kuwa uteuzi unaofanywa na mamlaka ya utendaji (Rais) unaweza kusababisha Tume isifanye kazi kwa uhuru bila kuogopa kupoteza nafasi zao au kupingana na serikali.
Je, Ni Kweli Muundo Ni Uleule?
Kwa mtazamo wa CHADEMA na Kwa hicho la haki,
ndiyo. Wanaamini kuwa kiini cha tatizo kipo katika jinsi wajumbe wa Tume wanavyopatikana, na kama mchakato huo haujabadilika, basi uhuru wa Tume unabaki kuwa mashaka.
Matakwa ya CHADEMA Kuhusu Muundo wa Tume:
CHADEMA wanataka muundo wa Tume ya Taifa ya Uchaguzi uwe huru kikamilifu kutokana na ushawishi wa Serikali. Hii inaweza kujumuisha:
Uteuzi wa Wajumbe: Badala ya Rais kuteua wajumbe, CHADEMA wanataka wajumbe wateuliwe na Baraza la Uteuzi Huru (Independent Appointments Panel) au chombo kingine huru ambacho kitahusisha wadau mbalimbali kama vile Asasi za Kiraia, Vyuo Vikuu, na Mawakili.
Bunge: Wajumbe wa Tume waweze kuidhinishwa na Bunge kwa kura za theluthi mbili (2/3) ili kuhakikisha kukubalika kwa pande zote.
Ufadhili Huru: Tume iwe na bajeti huru na isiyoweza kuingiliwa na serikali.
Mamlaka Kamili: Tume iwe na mamlaka kamili ya kusimamia na kuendesha uchaguzi kuanzia mwanzo hadi mwisho bila kuingiliwa na taasisi nyingine za serikali.
Usajili wa Wapiga Kura (Voter Registration):
Kabla: Kumekuwa na malalamiko kuhusu mchakato wa usajili wa wapiga kura, ikiwemo uwezo wa watu kuhamisha kura zao kiholela au kuongezeka kwa idadi ya wapiga kura ghafla katika maeneo fulani.
Kwa Sasa (Baada ya Marekebisho): Bado kuna wasiwasi kuhusu usahihi wa Daftari la Kudumu la Wapiga Kura. CHADEMA wanahoji uwazi wa mchakato wa uhakiki na kusasisha daftari hilo.
Matakwa ya CHADEMA: Wanataka daftari la kudumu la wapiga kura liwe safishi na sahihi kabisa. Wanataka mchakato wa usajili na uhakiki uwe wazi na unaoshirikisha wadau wote, ikiwemo vyama vya siasa, ili kuepuka udanganyifu.
Mikutano ya Hadhara na Sheria ya Polisi (Police Force Act):
Kabla: Vyama vya upinzani vimekuwa vikilalamika mara kwa mara kuhusu vizuizi vya mikutano ya hadhara na mikutano mingine ya kisiasa, mara nyingi wakitumia sheria za polisi kudhibiti shughuli zao.
Kwa Sasa (Baada ya Marekebisho): Licha ya kauli za serikali kuruhusu mikutano, bado kuna malalamiko ya mara kwa mara ya kuzuiliwa au kuvurugwa kwa mikutano ya CHADEMA na vyama vingine vya upinzani. Wanahoji uhalali wa masharti yanayowekwa na polisi.
Matakwa ya CHADEMA: Wanataka uhuru kamili wa kukutana na kufanya mikutano ya hadhara bila vizuizi visivyo vya lazima kutoka polisi. Wanataka sheria za polisi zisitumiwe vibaya kukandamiza shughuli za kisiasa halali.
Hoja za Msingi za CHADEMA:
Ni muhimu kutambua kuwa CHADEMA wanaona madai yao yana hoja za msingi na sio ujanja ujanja. Wanaamini kuwa uchaguzi huru na wa haki ni msingi wa demokrasia, na kwamba sheria za sasa bado hazitoi mazingira hayo. Hoja zao zinatokana na uzoefu wa chaguzi zilizopita ambazo wanasema zilikuwa na kasoro nyingi na upendeleo kwa chama tawala. Wanadai kuwa kukosekana kwa mageuzi ya kweli katika sheria na muundo wa Tume kunaendeleza mazingira ya kutoaminiana na kutokuwa na uhakika wa matokeog ya uchaguzi.
Wasimamizi wa uchaguzi wamepewa kinga na katiba ya kutoshitakiwa hata wakifanya kosa la wazi kabisa la kuharibu uchaguzi, hata kupendelea mgombea
Madai ya Chadema na Wanavyotaka iwe
Madai ya Chadema yanaonyesha kuwa kinga iliyopo inatoa mwanya mkubwa sana kwa wasimamizi kufanya makosa au hata kudanganya bila kuwajibika kikamilifu.
Wanaweza kudai kuwa maneno ya sheria yanatumika vibaya au kwamba kuna upungufu katika utaratibu wa kuwawajibisha wasimamizi wanapofanya makosa yanayoathiri uchaguzi.
Kwa ujumla, Chadema na vyama vingine vya upinzani vimekuwa vikipigania mabadiliko ya sheria za uchaguzi ambayo yatahakikisha yafuatayo:
Uwajibikaji Zaidi: Wanataka wasimamizi wa uchaguzi wawajibike zaidi kwa maamuzi na vitendo vyao, na kwamba mianya ya kukwepa uwajibikaji ipunguzwe au iondolewe kabisa.
Haki ya Kujitetea: Wanataka sheria iwe wazi zaidi kuhusu jinsi wananchi, vyama, au wagombea wanavyoweza kuwafungulia mashtaka wasimamizi wanaokiuka sheria, hata kabla ya matokeo kutangazwa.
Kutokuwa na Upendeleo: Wanataka kuhakikisha kuwa wasimamizi wanafanya kazi zao bila upendeleo wowote kwa chama au mgombea yeyote, na kwamba sheria iweke adhabu kali kwa watakaopatikana na hatia ya kupendelea.
Uchaguzi Huru na Haki: Lengo kuu la Chadema ni kuwa na mfumo wa uchaguzi ambao ni huru, haki, na unaaminika na pande zote, na uwajibikaji wa wasimamizi ni sehemu muhimu ya hilo.
Kwa kifupi, ingawa wasimamizi wa uchaguzi wana kinga fulani kisheria, madai ya Chadema yanaweza kueleweka kama kilio cha kutaka kinga hiyo isitumike vibaya na kwamba kuwe na mifumo thabiti zaidi ya kuwawajibisha watendaji wa uchaguzi pale wanapofanya makosa yanayoathiri uaminifu na uhuru wa mchakato wa uchaguzi.
Hitimisho
Mjadala kuhusu marekebisho ya sheria za uchaguzi na muundo wa Tume ya Taifa ya Uchaguzi nchini Tanzania unaendelea kuwa changamoto kubwa. Serikali inasisitiza kuwa imefanya marekebisho muhimu, lakini CHADEMA wanasema bado kuna kazi kubwa ya kufanya ili kuhakikisha uchaguzi unakuwa huru na wa haki kikamilifu. Hoja zao zinajikita katika kuhakikisha kuwa taratibu za uchaguzi ni za uwazi, zenye uwajibikaji, na zinazotoa fursa sawa kwa vyama vyote vya siasa.
Kwa kifupi, CHADEMA wanaamini kwamba marekebisho yaliyofanywa hayatoshelezi kutengeneza mazingira ya usawa na uhuru katika uchaguzi. Wanadai kuwa
"roho" ya sheria bado inaegemea upande wa chama tawala kutokana na miundo ya uteuzi, mamlaka zilizopo, na udhaifu katika utekelezaji wa sheria. Wanaona kwamba bila mabadiliko ya kimuundo na kisheria yanayowapa uhakika wa usawa wa ushindani, ni vigumu kwao kushiriki kikamilifu katika uchaguzi kwa imani kwamba matokeo yatakuwa halali na haki.
Ndimi Sauti ya MTU aliaye nyikani.