Ndiyo, hili ni jambo linalotokea sana. Mtu anaweza kujua kabisa kwamba tabia fulani ni mbaya, inamletea madhara, na hata kuahidi kuiacha—lakini bado akairudia. Sababu si moja tu.
Kwa mfano mtu anayekunywa pombe kupita kiasi, kuiba, kucheza kamari au kufanya tabia nyingine anayoiona ni udhaifu wake.
1. Ubongo unaweza kuzoea tabia hiyo
Tabia ikirudiwa mara nyingi, ubongo huanza kuihusisha na furaha, msisimko au kupunguza mawazo/stress.
Mfano:
Ana stress → anakunywa → anahisi ametulia → ubongo unajifunza kwamba pombe = nafuu.
Baada ya muda, hata akiwa hana stress kubwa, anaweza kuhisi hamu ya kunywa.
2. Kujua ni mbaya si sawa na kuwa na uwezo wa kuacha
Hapa ndipo watu wengi huchanganyikiwa.
Mtu anaweza kusema:
"Najua pombe inaniharibia pesa, afya na familia."
Lakini maarifa pekee hayatoshi kuvunja tabia iliyokita mizizi. Kuna tofauti kati ya kujua kitu na kuwa na uwezo wa kukidhibiti kila wakati.
3. Kuna kitu kinachoitwa “trigger”
Mazingira fulani yanaweza kumfanya mtu arudie tabia.
Kwa mfano:
akikutana na marafiki fulani → anaiba au anakunywa
akipata pesa → anatumia kwenye tabia hiyo
akipatwa na stress → anarudia
akiona kitu kinachomkumbusha tabia hiyo → hamu inaanza
Kwa hiyo wakati mwingine tatizo si tabia pekee, bali mazingira yanayoichochea.
4. Mtu anaweza kuwa anatumia tabia hiyo kukimbia hisia
Baadhi ya watu hutumia tabia fulani kama njia ya kukabiliana na:
stress
upweke
huzuni
hasira
matatizo ya maisha
kukataliwa
msongo wa mawazo.
Kwa hiyo ukimwambia tu "acha!" unaweza usitatue chanzo cha tatizo.
5. Tabia inaweza kuwa addiction
Hasa kwenye pombe, kamari na baadhi ya matumizi ya dawa, inaweza kufikia kiwango ambacho mtu anapoteza kiasi fulani cha udhibiti.
Ndiyo maana unaweza kumuona mtu:
"Jana alisema hata kunywa tena."
Leo anakunywa tena.
Si lazima iwe kwamba jana alikuwa anadanganya. Anaweza kuwa alikuwa na nia ya kweli ya kuacha, lakini utegemezi na mazingira vikamrudisha.
6. Kwa nini wengine wanafanana na wazazi/ndugu zao?
Hapa kuna mambo mawili muhimu: urithi na malezi/mazingira.
Mtu anayekulia katika mazingira ambayo anaona baba, mama, ndugu au marafiki wanafanya tabia fulani anaweza kuijifunza kama kitu cha kawaida.
Mfano mtoto akiona:
Baba akikasirika → anakunywa pombe.
Anaweza kukua akiwa amejifunza bila hata kutambua kwamba:
"Ukipata matatizo, kunywa ndiyo njia ya kukabiliana nayo."
Lakini hii haimaanishi kwamba lazima arithi tabia hiyo. Mazingira, malezi, utu na maamuzi binafsi vina mchango mkubwa pia.
7. Na kuna mzunguko unaofanya iwe ngumu zaidi
Unaweza kufikiria hivi:
Tatizo/stress → tabia mbaya → nafuu ya muda mfupi → madhara → stress zaidi → kurudia tabia.
Mfano wa pombe:
Stress → pombe → anajisikia vizuri kwa muda → anapoteza pesa/ana ugomvi → stress inaongezeka → anakunywa tena.
Huo ndiyo mtego.
Jambo muhimu zaidi
Usimchukulie kila mtu anayeshindwa kuacha tabia kama mtu asiyejua kwamba anachofanya ni kibaya. Wengine wanajua kabisa. Tatizo linaweza kuwa kwamba tabia imekuwa na nguvu kuliko uwezo wao wa kuizuia kwa wakati huo.
Ndiyo maana kuacha tabia iliyokita mizizi mara nyingi huhitaji zaidi ya kusema "sitafanya tena." Mtu anatakiwa kujua kichocheo chake ni nini, abadilishe mazingira, ajenge tabia mbadala, na wakati mwingine apate msaada wa kitaalamu.
Na kwa baadhi ya tabia kama ulevi mkali wa pombe, kuacha ghafla bila ushauri wa kitabibu kunaweza kuwa hatari kwa mtu mwenye utegemezi mkubwa.