Bei ya mafuta inaweza kushuka zaidi kwa kupunguza kodi, tozo

[Elias Msuya]

Mamlaka ya Udhibiti wa Huduma za Nishati na Maji (EWURA) hivi karibuni imetangaza habari njema kwa watumiaji wa vyombo vya moto na mitambo nchini, kwa kushusha bei za mafuta. Kuanzia Jumatano ya Septemba 2, 2026, bei ya petroli imeshuka kwa Sh102 kwa lita, huku dizeli ikipungua kwa Sh101 kwa lita. Kwa Mkoa wa Dar es Salaam, bei mpya ya petroli sasa ni Sh3,796, dizeli Sh3,877 na mafuta ya taa Sh3,713, huku mikoa ya pembezoni kama Kagera (Bukoba) ikinunua petroli kwa Sh4,087 na dizeli Sh4,168.​

Kwa mujibu wa Mkurugenzi Mkuu wa EWURA, nafuu hii imechangiwa na hatua mbalimbali za Serikali kuweka bei himilivu, pamoja na mabadiliko ya bei kwenye soko la dunia linaloathiriwa na mivutano ya Mashariki ya Kati. Hata hivyo, wakati bei zikishuka, inabidi kutazama kwa kina safari ya ongezeko la bei hizi na kutafakari fursa zilizopo za kumwondolea mlaji mzigo zaidi.

Soma pia: Nini Kifanyike kushusha bei ya Mafuta Tanzania?

Mtiririko wa Mabadiliko ya Bei Hadi Sasa

Watanzania wengi wanakumbuka nyakati ambapo mafuta yalikuwa nafuu sana. Miaka michache iliyopita, bei ya petroli jijini Dar es Salaam ilikuwa ikinunuliwa kwa wastani wa Sh2,700 kwa lita. Mabadiliko ya kiuchumi duniani, uhaba wa nishati, na kupanda kwa gharama za uagizaji (premiums) yalisababisha mwelekeo wa kupanda kwa kasi. Kilele cha maumivu haya kilishuhudiwa mwezi Mei 2026, ambapo bei ilipaa kihistoria hadi kufikia Sh4,115 kwa lita ya petroli na Sh4,248 kwa dizeli kwa jiji la Dar es Salaam.

Kushuka huku kwa mwezi Septemba 2026 kunatoa ahueni, lakini kunaibua swali la msingi: Je, bei hizi zinawezaje kushuka zaidi na kumgusa mwananchi wa kawaida moja kwa moja? Jibu halipo kwenye soko la dunia pekee, bali lipo kwenye muundo wetu wa kodi na tozo.

Bei Ghafi Dhidi ya Mlundikano wa Tozo

Mafuta yanapowasili kwenye bandari zetu za Dar es Salaam, Tanga, au Mtwara, bei yake ghafi (Cost, Insurance, and Freight - CIF) ni ya chini sana ikilinganishwa na kile anacholipa mlaji kwenye kituo cha mafuta. Kwa wastani, bei ghafi hii hucheza kati ya Shilingi 1,700 hadi 2,150 kwa lita. Hii inamaanisha kuwa asilimia 50 hadi 55 pekee ya kiasi anacholipa mwananchi pampuni ndicho kinachonunua mafuta halisi kutoka nje. Asilimia inayokaribia 45 hadi 50 inayobaki, inamezwa na mlundikano wa kodi za serikali, tozo za taasisi, na faida za wafanyabiashara.

Mchanganuo wa makato haya unahusisha mlolongo mrefu wa taasisi zinazokata fungu lake kwenye kila lita. Kundi kubwa ni lile linalokusanya mapato kwa ajili ya miundombinu na matumizi ya Serikali Kuu. Hapa tunapata Ushuru wa Bidhaa (Excise Duty), Ushuru wa Barabara na Mafuta (unaopelekwa Mfuko wa Barabara kusaidia TANROADS na TARURA), pamoja na Tozo ya Kuendeleza Reli (Railway Development Levy) inayochangia ujenzi wa miradi kama SGR.

Kama hiyo haitoshi, kundi la pili la taasisi za udhibiti nalo linaingiza mkono wake. Taasisi hizi ni pamoja na EWURA, Shirika la Viwango (TBS), Wakala wa Vipimo (WMA), na TASAC. Juu ya hapo, kuna gharama za kushughulikia nyaraka za kiforodha, na tozo ya kuweka vinasaba (Fuel Marking) ili kuzuia uchakachuaji. Kundi la tatu ni ukomo wa faida kwa wauzaji wa jumla na rejareja.

Unafuu wa Kikanda na Fursa ya Kushusha Bei Zaidi

Pamoja na lita moja kubeba mzigo huu mzito, ni ukweli usiopingika kuwa Tanzania bado inafurahia bei ya chini ya mafuta ikilinganishwa na mataifa mengi ya Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC) na Kusini mwa Afrika (SADC). Nchi jirani mara nyingi hununua mafuta kwa bei ya juu zaidi kutokana na gharama za usafirishaji wa nchi kavu. Nafuu hii yetu inachangiwa kwa kiasi kikubwa na faida yetu ya kijiografia (kuwa na bandari) na ufanisi wa Mfumo wa Uagizaji wa Mafuta kwa Pamoja (BPS) ambao huongeza nguvu ya majadiliano kwenye manunuzi.

Lakini, unafuu huu wa kikanda haupaswi kuwa sababu ya kujiridhisha. Pamoja na unafuu huo, ukweli ni kwamba bei ya mafuta nchini inaweza kushuka zaidi ikiwa Serikali itafanya mapitio na kupunguza au kuunganisha baadhi ya tozo hizi ambazo zinaonekana kuingiliana. Endapo asilimia 35-40 ya kodi kwenye lita itapunguzwa, bei ya pampu inaweza kushuka kwa mamia ya shilingi.

Mafuta ni uti wa mgongo wa uchumi. Kushusha bei ya mafuta kwa kuondoa tozo kutaokoa maisha ya watu kwa kushusha nauli, kupunguza gharama za kusafirisha chakula kutoka mashambani, na kupunguza gharama za uzalishaji viwandani, jambo ambalo litaua mfumuko wa bei unaomuumiza mwananchi wa chini.

Hadi mabadiliko hayo makubwa ya kisera yatakapofanyika, hatua za EWURA za kudhibiti soko ni muhimu kuungwa mkono. Agizo la EWURA kwa vituo vyote kuweka mabango ya bei wazi, na kutoa risiti za mashine za EFPP, linasaidia kulinda haki za wateja. Wananchi wanakumbushwa kutumia fursa ya kupiga *152*00# bila gharama yoyote ili kuhakiki bei kikomo kwenye maeneo yao. Hata hivyo, suluhisho endelevu la kuifanya Tanzania izalishe kwa unafuu lipo kwenye uamuzi mgumu wa kupunguza kodi kwenye nishati.