Parabolic
JF-Expert Member
- Dec 3, 2013
- 2,922
- 3,252
Dk Paula Cristina Roque
Dk Paula Cristina Roque ni mkurugenzi mtendaji wa Intelwatch, shirika linalofuatilia matumizi ya kisiasa na yasiyo ya kidemokrasia ya huduma za ujasusi na ulinzi katika nchi za Kusini mwa Dunia (Global South).
****
Mwangwi wa hivi karibuni wa kufunika ukatili wa baada ya uchaguzi ni kampeni ya serikali ya kukanusha ghasia zilizosababisha vifo za mwaka 2025, ikirudisha lawama kwa wale waliokuwa waathirika.
Dola ya kimabavu inayotawala Tanzania kwa sasa inatengeneza kwa makusudi simulizi mbadala kuhusu mauaji ya baada ya uchaguzi ya mwaka jana. Serikali ya Samia Suluhu Hassan inatekeleza mkakati mpana wa kukanusha kwa kiwango cha dola, ikitumaini kukwepa haki ya kimataifa na kutengwa kidiplomasia. Kwa mara nyingine tena, tunashuhudia sio tu "ubinadamu wa kawaida wa uovu" (banality of evil), kama ulivyorejelewa na Hannah Arendt, bali usaliti wa maumivu ya manusura, familia za waathirika, waliopotea, waliofungwa, na walioteswa.
Katika miezi michache iliyopita, nimesoma shuhuda nyingi, nimeangalia ukatili wa video zilizothibitishwa, na nimesoma orodha za waathirika waliothibitishwa, kama sehemu ya uwasilishaji wetu wa pili wa ushahidi kwenye Mahakama ya Kimataifa ya Jinai (ICC).
Kilichotokea kati ya Oktoba 29 na 6 Novemba, 2025 na baada ya hapo, kilikuwa operesheni ya usalama iliyopangwa mapema na kwa utaratibu ili kuzima maandamano, kuadhibu wenye maoni mbadala, na kuwaponda watetezi wa demokrasia. Kile ambacho ulimwengu ulishuhudia kilikuwa uhalifu dhidi ya ubinadamu.
Sasa Hassan anataka tuamini kinyume chake, akilinda umwagaji damu kwa kisingizio cha mamlaka ya dola. Katika simulizi ya uwongo ya serikali, watekelezaji wa ukatili wanakuwa waathirika, upinzani unakuwa watekelezaji wa ukatili, na serikali iliyozongwa ilifanya kila iwezalo kudumisha amani na utulivu. Huu ni uwongo.
Uchaguzi wa Tanzania wa Oktoba 29, 2025 ulikuwa kiini-macho tu, na si chaguo huru. Huku vyama vikuu vya upinzani vikiwa vimezuiwa kushiriki na viongozi wakuu wakifungwa kwa mashtaka ya uhaini na mashtaka yanayohusiana nayo, Hassan alitangazwa mshindi kwa kura zisizoaminika za asilimia 98.
Misheni za waangalizi na wataalamu wa sheria walikubaliana: huu haukuwa uchaguzi wa kweli na wa ushindani. Ulikuwa kilele cha kufungwa kwa utaratibu kwa nafasi ya kiraia na kuondolewa kwa makusudi kwa mbadala wowote wa maana wa utawala uliopo.
Kilichotokea siku ya uchaguzi kilikuwa janga la haki za binadamu ambalo mamlaka bado zinajaribu kulifukia. Wakati Watanzania kote nchini walipoingia barabarani kupinga kutengwa, wizi wa kura na serikali inayozidi kuwa ya kimabavu, hawakukabiliwa na mazungumzo, bali walikabiliwa na risasi.
Vikosi vya usalama vilifyatua risasi za moto kwenye makundi ya watu, vikaajiri kipigo kwa raia wasio na silaha, na kufanya ukamataji wa halaiki. Mashirika ya ndani na ya kimataifa yalirekodi mauaji, utesaji, upotezwaji wa lazima, unyanyasaji wa kijinsia, kuwekwa kizuizini kiholela, na kunyimwa matibabu.
Mtandao wa intaneti ulizimwa, miji ilifungwa, na waandishi wa habari na wanaharakati walisumbuliwa na kunyamazishwa, vyote hivi vikionyesha utawala wenye nia ya kuficha kiwango cha ukatili wake wenyewe. Miili ilitupwa kwenye makaburi ya halaiki na kisha kufukuliwa na kuhamishwa mara tu makaburi hayo yalipotambuliwa.
Kufunika huku kuliendelea katika miezi iliyofuata, mwangwi wa hivi karibuni wa jambo hili ukiwa kampeni ya sasa ya ukanushaji wa dola. Viongozi wa upinzani wamezungumzia mamia, au hata hadi watu 2,000 waliouawa. Vikundi vya asasi za kiraia tayari vimeandika zaidi ya mauaji 3,000 yanayohusiana na msako huo.
Ingawa idadi kamili bado inabishaniwa, kwa kiasi fulani kwa sababu ya juhudi za dola kuwatishia mashahidi, kuzuia habari na kuzuia uchunguzi huru, mfumo wa matumizi ya nguvu mbaya yenye uhusiano na dola hauwezi kupingika.
Ukanushaji wa dola mara nyingi huambatana na matukio ya ghasia za halaiki. Upotoshaji wa kihistoria (historical revisionism) kwa muda mrefu umekuwa chombo cha udhibiti wa kimabavu na udhalilishaji wa kisiasa wa waathirika. Ukatili unafutwa, matukio yanasajiliwa chini ya mtazamo wa upande mmoja, historia ya taifa inaandikwa upya kupitia mtazamo wa kisiasa, na kumbukumbu ya wananchi inapingwa. Lakini ukanushaji unafanya kazi dhidi ya amani, upatanisho, na haki.
Ukweli ni sharti la kwanza la kuponya majeraha makubwa na kuvuka maumivu ya pamoja. Kukanusha ukweli ni kuwadhulumu upya wale waliotendewa ukatili.
Miaka ishirini na miwili iliyopita, nilipata fursa ya kusoma chini ya profesa wa sosholojia Stanley Cohen katika Chuo cha Uchumi cha London (LSE), ambaye kazi yake ya upainia ilichambua kwa kina ugumu wa ukanushaji wa ukatili unaofanywa na dola.
Akiwa ameshuhudia unyama wa ubaguzi wa rangi (apartheid) nchini Afrika Kusini katika miaka ya 1950 akiwa mtoto, na akiwa amesoma mikakati ya kitaasisi ya Ujerumani ya Nazi, udikteta wa kijeshi wa Amerika Kusini na kwingineko, Cohen alieleza vizuri hatua za ukanushaji wa dola.
Ukatili unapofichuliwa kwa mara ya kwanza, dola itatumia ukanushaji wa moja kwa moja (literal denial) kama safu yake ya kwanza ya ulinzi. Hata hivyo, ushahidi unapokuwa mwingi kupita kiasi, huhamia kwenye ukanushaji wa tafsiri (interpretative denial) ili kuruhusu uwepo wa mashaka na kubadili maana ya kile kilichotokea.
Katika hatua ya baadaye, dola inategemea ukanushaji wa kimaslahi (implicatory denial) kwa kuhalalisha hitaji la kuchukua hatua ili kulinda maslahi makubwa zaidi kama vile amani na usalama kwa faida ya wengi.
Kauli zote za serikali ya Hassan katika miezi michache iliyopita zinathibitisha hatua hizi za ukanushaji zilizoainishwa na Cohen. Mtindo huo uliendelea kutoka:
* Ukanushaji kamili: ("hakuna matumizi ya nguvu ya kupita kiasi", 31 Oktoba)
* Kuhamishia lawama kwa wageni: (3 Novemba)
* Kukiri vifo bila kutaja idadi: (14 Novemba)
* Kuelezea matumizi ya nguvu kama "yenye uwiano": (2 Desemba)
* Kukataa makadirio ya juu bila kutoa makadirio ya chini: (18 Desemba)
* Ukanushaji wa kimsingi wa sera huku wakikiri matokeo: (Januari 2026)
Kauli ya Hassan ya tarehe 2 Desemba – "Je, matumizi madogo ya nguvu yangeonekanaje?" – ni ukiri kwamba nguvu ilitumiwa kwa kiwango kinachohitaji utetezi.
Mikakati mingine minne pia imetumiwa kukanusha mauaji hayo ya kile tunachoamini kuwa maelfu ya raia: matokeo yaliyopotoshwa ya tume ya uchunguzi yenye upendeleo, kuonekana kwa filamu ya ushuhuda (documentary) inayorudisha "ukweli", matumizi ya vikundi vya ushawishi (lobby groups) ili kushawishi serikali za kigeni, na matumizi ya mastaa wa soka ili kurahisisha kusafisha taswira kupitia michezo (sportswashing). Kichekesho ni kwamba, hatua hizi zinaleta tuhuma zaidi kuliko kusafisha jina lao.
Ushahidi ni mwingi mno. Uchunguzi mbalimbali uliofanywa na mashirika yanayoheshimika na ya kuaminika umethibitisha kuhusika na uwajibikaji wa dola katika ukatili huo uliofanywa.
Miongoni mwa haya ni: uchunguzi wa Kituo cha Ustahimilivu wa Habari (Centre for Information Resilience) uliochapishwa Desemba 4, 2025, ukiwa na vipande 185 vya ushahidi wa kidijitali vyenye picha/video 44 zilizothibitishwa maeneo zilipochukuliwa; uchunguzi wa kiuchunguzi wa CNN wa Novemba 21, 2025 ulitoa ushahidi wa kipekee wa nyaraka za mauaji ya kiholela, makaburi ya halaiki, na kuficha miili kwa utaratibu; uchunguzi wa Amnesty International wa Desemba 19, 2025; uchunguzi wa Reuters waJanuari 9, 2026 ukiandika mauaji ya mkahawa wa Mjimwema; na uchunguzi wa kipekee wa Deutsche Welle Januari 13, 2026, kulingana na shuhuda za macho, mafaili ya polisi yaliyovuja, na ripoti za daktari wa uchunguzi wa silaha (ballistics), ukithibitisha matumizi ya nguvu mbaya dhidi ya raia wasio na silaha huko Mwanza.
Ripoti nyingine ni pamoja na zile za Human Rights Watch na uchunguzi wa Human Rights Monitor, ambazo zilichanganya mahojiano ya moja kwa moja ya mashahidi, shuhuda za maelezo, ushahidi wa nyaraka, na maelezo yaliyothibitishwa kutoka kwa waathirika, wanafamilia, watendaji wa jamii, viongozi vya dini, wataalamu wa afya, na waandishi wa habari.
Sambamba na hayo, Ofisi ya Kamishna Mkuu wa Haki za Binadamu wa Umoja wa Mataifa ilithibitisha mauaji ya kiholela "angalau 700", huku wataalamu wakisema kuwa idadi halisi inaweza kuwa maelfu.
Kutokana na shinikizo linaloongezeka la ndani na nje ya nchi, Hassan alitangaza Tume ya Rais ya Uchunguzi iliyoongozwa na Jaji Mkuu mstaafu Mohamed Othman Chande. Kwenye karatasi, hii ilionekana kama hatua kuelekea uwajibikaji.
Kiutendaji, kazi yake inaleta wasiwasi mkubwa kuhusu jaribio rasmi la kudhibiti simulizi hiyo na kuzuia madhara ya kisiasa. Tume hiyo ilikusanya takriban taarifa 1,000 zilizoapishwa na kukutana na zaidi ya watu 6,000 kote nchini.
Mnamo Aprili 2026, hatimaye iliripoti kile ambacho manusura walikuwa tayari wanakijua: kulikuwa na ukiukwaji mkubwa na matumizi ya nguvu ya kupita kiasi, huku takriban raia 518 wakikadiriwa kuuawa. Ilitaka mageuzi kadhaa na uchunguzi zaidi kwa baadhi ya maafisa.
Hata hivyo, hata ilipokiri ukiukwaji mkubwa wa haki za binadamu, tume hiyo kwa uangalifu iliepuka kuwataja wasanifu halisi wa ukatili huo. Ilielezea sehemu kubwa ya machafuko hayo kama ghasia za kisiasa zilizopangwa na kufadhiliwa, ikirudisha lawama kwa waathirika na wawakilishi wao wa kisiasa.
Tume ilihitimisha kuwa ghasia ghasia hizo zilikuwa "zimepangiwa, zimeratibiwa, zimefadhiliwa, na kutekelezwa na watu waliofunzwa", tafsiri iliyoundwa ili kuondoa uwajibikaji kutoka kwa vyombo vya usalama na kuuhamishia kwa adui wa nje wa kufikirika.
Ripoti hiyo ilishindwa kuwatambua watekelezaji wa ghasia hizo au kuchunguza vyombo vyovyote vya serikali vilivyopewa jukumu la ulinzi na hatua za polisi. Badala yake, ililaumu mitandao ya kijamii na lugha ya uchochezi kama vichocheo vikuu na kuhitimisha kuwa ghasia hizo zilipangwa, kuratibiwa, kufadhiliwa na kutekelezwa na watu waliofunzwa ambao walisajili makundi yaliyo hatarini kushiriki katika mashambulizi ili kuzidi nguvu vikosi vya usalama.
Ilikataa madai maalum ya makaburi ya halaiki, ilipunguza umuhimu wa mifumo mipana ya mauaji, na iliepuka kuonyesha msururu wazi wa amri ambao ungehusisha ukatili wa uwandani na wale walioamuru, waliowezesha, au waliovumilia ukatili huo katika ngazi za juu kabisa za dola.
Kurasimisha toleo hili la matukio ilikuwa muhimu ili uongo huo ukubalike. Hapo ndipo ilipoingia filamu ya ushuhuda (documentary) ya "Nini Kilitokea Oktoba29?" iliyoandaliwa na mwanablogu wa Nigeria, David Hundeyin, ambaye aliielezea kama uchunguzi huru kuhusu kile ambacho vyombo vya habari vya kimataifa vilikosea kuhusu matukio ya baada ya uchaguzi.
Hoja kuu ya filamu hiyo ilikuwa kwamba ripoti za ghasia hizo zilitungwa na adui wa nje "mwenye nguvu zaidi kuliko serikali yoyote ya Afrika". Hundeyin alijitokeza haraka kama mtetezi wa utawala huo wakati mauaji hayo yakiendelea. Siku moja baada ya mauaji hayo kuanza, kupitia akaunti yake ya X iliyothibitishwa, alielezea ghasia hizo kama "operesheni nyingine ya kisaikolojia ya Magharibi ya kubadilisha utawala" ikimlenga Hassan kwa sababu tu serikali yake ilikuwa "inaunga mkono China na Urusi".
Jaribio la hivi karibuni la kurejesha sifa ya kimataifa ya Tanzania lilihusisha kuwavutia mastaa wawili wa soka – Rio Ferdinand na Didier Drogba – ambao walikutana na Hassan. Baadaye mmoja wao alialikwa kuwa balozi wa Kombe la Mataifa ya Afrika (AFCON) la mwaka 2027. Usafishaji huu wa taswira kupitia michezo (sportswashing), kama ilivyo kwa ile filamu, una sifa zote za propaganda ya dola.
Kwa manusura na watetezi wa haki za binadamu, hii si haki; ni kudhibiti tu uharibifu unaoweza kutokea (damage control). Sasa tuna rekodi rasmi, ingawa inapunguza idadi halisi, kwamba uhalifu mkubwa ulitokea, lakini karibu hakuna matokeo yoyote ya maana kwa waliohusika na hakuna njia ya kuaminika ya kufikia ukweli kamili, uwajibikaji na fidia.
Badala ya kufungua mlango wa hesabu ya kweli, utawala unaonekana kuwa na nia ya kudhibiti habari, kupunguza uwajibikaji kwa maafisa wachache wa ngazi za chini, na kufunga ukurasa wa mauaji ambayo ungependa ulimwengu uyasahaulike.
Hadi pale patakapokuwa na mchakato huru na wa wazi unaokabili ukubwa kamili wa mauaji hayo na uwajibikaji wa wale waliowaamuru, ujumbe kwa waathirika na familia zao uko wazi kabisa na ni wa kikatili: maisha yao yanaweza kuchukuliwa, haki zao kukanyagwa, na mateso yao kuandikwa upya, yote hayo yakifanywa kwa ajili ya kutumikia utawala ambao ungependelea kuficha mauaji ya kimbari badala ya kukabili uhalifu wake wenyewe.
Dk Paula Cristina Roque ni mkurugenzi mtendaji wa Intelwatch, shirika linalofuatilia matumizi ya kisiasa na yasiyo ya kidemokrasia ya huduma za ujasusi na ulinzi katika nchi za Kusini mwa Dunia (Global South).
****
Mwangwi wa hivi karibuni wa kufunika ukatili wa baada ya uchaguzi ni kampeni ya serikali ya kukanusha ghasia zilizosababisha vifo za mwaka 2025, ikirudisha lawama kwa wale waliokuwa waathirika.
Dola ya kimabavu inayotawala Tanzania kwa sasa inatengeneza kwa makusudi simulizi mbadala kuhusu mauaji ya baada ya uchaguzi ya mwaka jana. Serikali ya Samia Suluhu Hassan inatekeleza mkakati mpana wa kukanusha kwa kiwango cha dola, ikitumaini kukwepa haki ya kimataifa na kutengwa kidiplomasia. Kwa mara nyingine tena, tunashuhudia sio tu "ubinadamu wa kawaida wa uovu" (banality of evil), kama ulivyorejelewa na Hannah Arendt, bali usaliti wa maumivu ya manusura, familia za waathirika, waliopotea, waliofungwa, na walioteswa.
Katika miezi michache iliyopita, nimesoma shuhuda nyingi, nimeangalia ukatili wa video zilizothibitishwa, na nimesoma orodha za waathirika waliothibitishwa, kama sehemu ya uwasilishaji wetu wa pili wa ushahidi kwenye Mahakama ya Kimataifa ya Jinai (ICC).
Kilichotokea kati ya Oktoba 29 na 6 Novemba, 2025 na baada ya hapo, kilikuwa operesheni ya usalama iliyopangwa mapema na kwa utaratibu ili kuzima maandamano, kuadhibu wenye maoni mbadala, na kuwaponda watetezi wa demokrasia. Kile ambacho ulimwengu ulishuhudia kilikuwa uhalifu dhidi ya ubinadamu.
Sasa Hassan anataka tuamini kinyume chake, akilinda umwagaji damu kwa kisingizio cha mamlaka ya dola. Katika simulizi ya uwongo ya serikali, watekelezaji wa ukatili wanakuwa waathirika, upinzani unakuwa watekelezaji wa ukatili, na serikali iliyozongwa ilifanya kila iwezalo kudumisha amani na utulivu. Huu ni uwongo.
Uchaguzi wa Tanzania wa Oktoba 29, 2025 ulikuwa kiini-macho tu, na si chaguo huru. Huku vyama vikuu vya upinzani vikiwa vimezuiwa kushiriki na viongozi wakuu wakifungwa kwa mashtaka ya uhaini na mashtaka yanayohusiana nayo, Hassan alitangazwa mshindi kwa kura zisizoaminika za asilimia 98.
Misheni za waangalizi na wataalamu wa sheria walikubaliana: huu haukuwa uchaguzi wa kweli na wa ushindani. Ulikuwa kilele cha kufungwa kwa utaratibu kwa nafasi ya kiraia na kuondolewa kwa makusudi kwa mbadala wowote wa maana wa utawala uliopo.
Kilichotokea siku ya uchaguzi kilikuwa janga la haki za binadamu ambalo mamlaka bado zinajaribu kulifukia. Wakati Watanzania kote nchini walipoingia barabarani kupinga kutengwa, wizi wa kura na serikali inayozidi kuwa ya kimabavu, hawakukabiliwa na mazungumzo, bali walikabiliwa na risasi.
Vikosi vya usalama vilifyatua risasi za moto kwenye makundi ya watu, vikaajiri kipigo kwa raia wasio na silaha, na kufanya ukamataji wa halaiki. Mashirika ya ndani na ya kimataifa yalirekodi mauaji, utesaji, upotezwaji wa lazima, unyanyasaji wa kijinsia, kuwekwa kizuizini kiholela, na kunyimwa matibabu.
Mtandao wa intaneti ulizimwa, miji ilifungwa, na waandishi wa habari na wanaharakati walisumbuliwa na kunyamazishwa, vyote hivi vikionyesha utawala wenye nia ya kuficha kiwango cha ukatili wake wenyewe. Miili ilitupwa kwenye makaburi ya halaiki na kisha kufukuliwa na kuhamishwa mara tu makaburi hayo yalipotambuliwa.
Kufunika huku kuliendelea katika miezi iliyofuata, mwangwi wa hivi karibuni wa jambo hili ukiwa kampeni ya sasa ya ukanushaji wa dola. Viongozi wa upinzani wamezungumzia mamia, au hata hadi watu 2,000 waliouawa. Vikundi vya asasi za kiraia tayari vimeandika zaidi ya mauaji 3,000 yanayohusiana na msako huo.
Ingawa idadi kamili bado inabishaniwa, kwa kiasi fulani kwa sababu ya juhudi za dola kuwatishia mashahidi, kuzuia habari na kuzuia uchunguzi huru, mfumo wa matumizi ya nguvu mbaya yenye uhusiano na dola hauwezi kupingika.
Ukanushaji wa dola mara nyingi huambatana na matukio ya ghasia za halaiki. Upotoshaji wa kihistoria (historical revisionism) kwa muda mrefu umekuwa chombo cha udhibiti wa kimabavu na udhalilishaji wa kisiasa wa waathirika. Ukatili unafutwa, matukio yanasajiliwa chini ya mtazamo wa upande mmoja, historia ya taifa inaandikwa upya kupitia mtazamo wa kisiasa, na kumbukumbu ya wananchi inapingwa. Lakini ukanushaji unafanya kazi dhidi ya amani, upatanisho, na haki.
Ukweli ni sharti la kwanza la kuponya majeraha makubwa na kuvuka maumivu ya pamoja. Kukanusha ukweli ni kuwadhulumu upya wale waliotendewa ukatili.
Miaka ishirini na miwili iliyopita, nilipata fursa ya kusoma chini ya profesa wa sosholojia Stanley Cohen katika Chuo cha Uchumi cha London (LSE), ambaye kazi yake ya upainia ilichambua kwa kina ugumu wa ukanushaji wa ukatili unaofanywa na dola.
Akiwa ameshuhudia unyama wa ubaguzi wa rangi (apartheid) nchini Afrika Kusini katika miaka ya 1950 akiwa mtoto, na akiwa amesoma mikakati ya kitaasisi ya Ujerumani ya Nazi, udikteta wa kijeshi wa Amerika Kusini na kwingineko, Cohen alieleza vizuri hatua za ukanushaji wa dola.
Ukatili unapofichuliwa kwa mara ya kwanza, dola itatumia ukanushaji wa moja kwa moja (literal denial) kama safu yake ya kwanza ya ulinzi. Hata hivyo, ushahidi unapokuwa mwingi kupita kiasi, huhamia kwenye ukanushaji wa tafsiri (interpretative denial) ili kuruhusu uwepo wa mashaka na kubadili maana ya kile kilichotokea.
Katika hatua ya baadaye, dola inategemea ukanushaji wa kimaslahi (implicatory denial) kwa kuhalalisha hitaji la kuchukua hatua ili kulinda maslahi makubwa zaidi kama vile amani na usalama kwa faida ya wengi.
Kauli zote za serikali ya Hassan katika miezi michache iliyopita zinathibitisha hatua hizi za ukanushaji zilizoainishwa na Cohen. Mtindo huo uliendelea kutoka:
* Ukanushaji kamili: ("hakuna matumizi ya nguvu ya kupita kiasi", 31 Oktoba)
* Kuhamishia lawama kwa wageni: (3 Novemba)
* Kukiri vifo bila kutaja idadi: (14 Novemba)
* Kuelezea matumizi ya nguvu kama "yenye uwiano": (2 Desemba)
* Kukataa makadirio ya juu bila kutoa makadirio ya chini: (18 Desemba)
* Ukanushaji wa kimsingi wa sera huku wakikiri matokeo: (Januari 2026)
Kauli ya Hassan ya tarehe 2 Desemba – "Je, matumizi madogo ya nguvu yangeonekanaje?" – ni ukiri kwamba nguvu ilitumiwa kwa kiwango kinachohitaji utetezi.
Mikakati mingine minne pia imetumiwa kukanusha mauaji hayo ya kile tunachoamini kuwa maelfu ya raia: matokeo yaliyopotoshwa ya tume ya uchunguzi yenye upendeleo, kuonekana kwa filamu ya ushuhuda (documentary) inayorudisha "ukweli", matumizi ya vikundi vya ushawishi (lobby groups) ili kushawishi serikali za kigeni, na matumizi ya mastaa wa soka ili kurahisisha kusafisha taswira kupitia michezo (sportswashing). Kichekesho ni kwamba, hatua hizi zinaleta tuhuma zaidi kuliko kusafisha jina lao.
Ushahidi ni mwingi mno. Uchunguzi mbalimbali uliofanywa na mashirika yanayoheshimika na ya kuaminika umethibitisha kuhusika na uwajibikaji wa dola katika ukatili huo uliofanywa.
Miongoni mwa haya ni: uchunguzi wa Kituo cha Ustahimilivu wa Habari (Centre for Information Resilience) uliochapishwa Desemba 4, 2025, ukiwa na vipande 185 vya ushahidi wa kidijitali vyenye picha/video 44 zilizothibitishwa maeneo zilipochukuliwa; uchunguzi wa kiuchunguzi wa CNN wa Novemba 21, 2025 ulitoa ushahidi wa kipekee wa nyaraka za mauaji ya kiholela, makaburi ya halaiki, na kuficha miili kwa utaratibu; uchunguzi wa Amnesty International wa Desemba 19, 2025; uchunguzi wa Reuters waJanuari 9, 2026 ukiandika mauaji ya mkahawa wa Mjimwema; na uchunguzi wa kipekee wa Deutsche Welle Januari 13, 2026, kulingana na shuhuda za macho, mafaili ya polisi yaliyovuja, na ripoti za daktari wa uchunguzi wa silaha (ballistics), ukithibitisha matumizi ya nguvu mbaya dhidi ya raia wasio na silaha huko Mwanza.
Ripoti nyingine ni pamoja na zile za Human Rights Watch na uchunguzi wa Human Rights Monitor, ambazo zilichanganya mahojiano ya moja kwa moja ya mashahidi, shuhuda za maelezo, ushahidi wa nyaraka, na maelezo yaliyothibitishwa kutoka kwa waathirika, wanafamilia, watendaji wa jamii, viongozi vya dini, wataalamu wa afya, na waandishi wa habari.
Sambamba na hayo, Ofisi ya Kamishna Mkuu wa Haki za Binadamu wa Umoja wa Mataifa ilithibitisha mauaji ya kiholela "angalau 700", huku wataalamu wakisema kuwa idadi halisi inaweza kuwa maelfu.
Kutokana na shinikizo linaloongezeka la ndani na nje ya nchi, Hassan alitangaza Tume ya Rais ya Uchunguzi iliyoongozwa na Jaji Mkuu mstaafu Mohamed Othman Chande. Kwenye karatasi, hii ilionekana kama hatua kuelekea uwajibikaji.
Kiutendaji, kazi yake inaleta wasiwasi mkubwa kuhusu jaribio rasmi la kudhibiti simulizi hiyo na kuzuia madhara ya kisiasa. Tume hiyo ilikusanya takriban taarifa 1,000 zilizoapishwa na kukutana na zaidi ya watu 6,000 kote nchini.
Mnamo Aprili 2026, hatimaye iliripoti kile ambacho manusura walikuwa tayari wanakijua: kulikuwa na ukiukwaji mkubwa na matumizi ya nguvu ya kupita kiasi, huku takriban raia 518 wakikadiriwa kuuawa. Ilitaka mageuzi kadhaa na uchunguzi zaidi kwa baadhi ya maafisa.
Hata hivyo, hata ilipokiri ukiukwaji mkubwa wa haki za binadamu, tume hiyo kwa uangalifu iliepuka kuwataja wasanifu halisi wa ukatili huo. Ilielezea sehemu kubwa ya machafuko hayo kama ghasia za kisiasa zilizopangwa na kufadhiliwa, ikirudisha lawama kwa waathirika na wawakilishi wao wa kisiasa.
Tume ilihitimisha kuwa ghasia ghasia hizo zilikuwa "zimepangiwa, zimeratibiwa, zimefadhiliwa, na kutekelezwa na watu waliofunzwa", tafsiri iliyoundwa ili kuondoa uwajibikaji kutoka kwa vyombo vya usalama na kuuhamishia kwa adui wa nje wa kufikirika.
Ripoti hiyo ilishindwa kuwatambua watekelezaji wa ghasia hizo au kuchunguza vyombo vyovyote vya serikali vilivyopewa jukumu la ulinzi na hatua za polisi. Badala yake, ililaumu mitandao ya kijamii na lugha ya uchochezi kama vichocheo vikuu na kuhitimisha kuwa ghasia hizo zilipangwa, kuratibiwa, kufadhiliwa na kutekelezwa na watu waliofunzwa ambao walisajili makundi yaliyo hatarini kushiriki katika mashambulizi ili kuzidi nguvu vikosi vya usalama.
Ilikataa madai maalum ya makaburi ya halaiki, ilipunguza umuhimu wa mifumo mipana ya mauaji, na iliepuka kuonyesha msururu wazi wa amri ambao ungehusisha ukatili wa uwandani na wale walioamuru, waliowezesha, au waliovumilia ukatili huo katika ngazi za juu kabisa za dola.
Kurasimisha toleo hili la matukio ilikuwa muhimu ili uongo huo ukubalike. Hapo ndipo ilipoingia filamu ya ushuhuda (documentary) ya "Nini Kilitokea Oktoba29?" iliyoandaliwa na mwanablogu wa Nigeria, David Hundeyin, ambaye aliielezea kama uchunguzi huru kuhusu kile ambacho vyombo vya habari vya kimataifa vilikosea kuhusu matukio ya baada ya uchaguzi.
Hoja kuu ya filamu hiyo ilikuwa kwamba ripoti za ghasia hizo zilitungwa na adui wa nje "mwenye nguvu zaidi kuliko serikali yoyote ya Afrika". Hundeyin alijitokeza haraka kama mtetezi wa utawala huo wakati mauaji hayo yakiendelea. Siku moja baada ya mauaji hayo kuanza, kupitia akaunti yake ya X iliyothibitishwa, alielezea ghasia hizo kama "operesheni nyingine ya kisaikolojia ya Magharibi ya kubadilisha utawala" ikimlenga Hassan kwa sababu tu serikali yake ilikuwa "inaunga mkono China na Urusi".
Jaribio la hivi karibuni la kurejesha sifa ya kimataifa ya Tanzania lilihusisha kuwavutia mastaa wawili wa soka – Rio Ferdinand na Didier Drogba – ambao walikutana na Hassan. Baadaye mmoja wao alialikwa kuwa balozi wa Kombe la Mataifa ya Afrika (AFCON) la mwaka 2027. Usafishaji huu wa taswira kupitia michezo (sportswashing), kama ilivyo kwa ile filamu, una sifa zote za propaganda ya dola.
Kwa manusura na watetezi wa haki za binadamu, hii si haki; ni kudhibiti tu uharibifu unaoweza kutokea (damage control). Sasa tuna rekodi rasmi, ingawa inapunguza idadi halisi, kwamba uhalifu mkubwa ulitokea, lakini karibu hakuna matokeo yoyote ya maana kwa waliohusika na hakuna njia ya kuaminika ya kufikia ukweli kamili, uwajibikaji na fidia.
Badala ya kufungua mlango wa hesabu ya kweli, utawala unaonekana kuwa na nia ya kudhibiti habari, kupunguza uwajibikaji kwa maafisa wachache wa ngazi za chini, na kufunga ukurasa wa mauaji ambayo ungependa ulimwengu uyasahaulike.
Hadi pale patakapokuwa na mchakato huru na wa wazi unaokabili ukubwa kamili wa mauaji hayo na uwajibikaji wa wale waliowaamuru, ujumbe kwa waathirika na familia zao uko wazi kabisa na ni wa kikatili: maisha yao yanaweza kuchukuliwa, haki zao kukanyagwa, na mateso yao kuandikwa upya, yote hayo yakifanywa kwa ajili ya kutumikia utawala ambao ungependelea kuficha mauaji ya kimbari badala ya kukabili uhalifu wake wenyewe.
