Hotuba ya Rais Cyril Ramaphosa kuhusu uhamiaji (SONA)
Jumapili, 7 Juni 2026
Ndugu Waafrika Kusini,
ningependa kuwahutubia jioni hii kuhusu jambo linalowahusu Waafrika Kusini wengi.
Katika miezi ya hivi karibuni, Waafrika Kusini kutoka kila tabaka la maisha wameibua wasiwasi kuhusu uhamiaji na uhamiaji haramu.
Wasiwasi huu unaonyeshwa katika jamii zetu, sehemu zetu za kazi, shule zetu, kliniki zetu na katika majukwaa ya mitandao ya kijamii.
Waafrika Kusini wengi wanauliza maswali magumu lakini yenye uhalali.
Wanauliza kama mipaka yetu iko salama.
Wana wasiwasi kuhusu kazi.
Waafrika Kusini wanaibua mambo haya kwa sababu wana wasiwasi kuhusu shinikizo kwenye huduma za umma.
Wana wasiwasi kuhusu ulinzi, usalama na utawala wa sheria.
Masuala haya ni halisi. Yanastahili kusikilizwa. Yanastahili kushughulikiwa.
Waafrika Kusini wanauliza kama serikali inachukua hatua stahiki zinazohitajika kushughulikia changamoto hizi.
Usiku wa leo, nataka kushughulikia masuala haya. Nataka kuelezea kile ambacho serikali inafanya ili kuyashughulikia. Na nataka kuelezea kanuni ambazo lazima zituongoze tunapokabiliana na changamoto hii pamoja.
Lazima tuwe wakweli kuhusu muktadha ambapo wasiwasi huu umetokea.
Afrika Kusini inakabiliwa na viwango vya juu vya ukosefu wa ajira, hasa miongoni mwa vijana.
Familia nyingi sana zinajitahidi kupata riziki.
Jamii nyingi sana zinakabiliwa na umaskini na upatikanaji duni wa fursa.
Katika hali kama hizo, kukatishwa tamaa kunaweza kuelekezwa kwa urahisi kwa wale wanaoonekana kuwa washindani wa kazi na rasilimali zetu .
Hata hivyo, ni lazima tutambue kwamba uhamiaji haramu sio chanzo kikuu cha changamoto zetu zote za kiuchumi.
Jibu lazima liwe ukuaji wa uchumi wa kasi zaidi, uwekezaji mkubwa, upanuzi wa viwanda, maendeleo ya miundombinu na uundaji wa mamilioni ya ajira mpya.
Tunajua kwamba uhamiaji ni suala la kimataifa. Linaathiri nchi zote duniani.
Nchi yetu - kama nyingine nyingi katika historia - ni matokeo ya uhamiaji.
Ndiyo sababu ya utofauti wetu na huchangia katika uchangamfu wetu.
Kama demokrasia, tumewakaribisha wageni nchini mwetu.
Sambamba na majukumu yetu ya kimataifa na maadili yetu ya kikatiba, tunawakubali watu kutoka nchi zingine wanaohitaji ulinzi kutokana na vita, migogoro, ubaguzi na ukatili.
Kama kila nchi nyingine duniani, tuna sheria zinazoamua ni nani anayeweza kuja nchini mwetu, nini anaweza kufanya hapa na muda gani anaweza kukaa.
Kanuni ya msingi, ambayo sote tunakubaliana, ni kwamba kila mtu ndani ya mipaka ya Afrika Kusini anapaswa kuwa hapa kisheria.
Kila mtu anayefanya kazi katika nchi yetu lazima aruhusiwe kisheria kufanya kazi.
Kila mtu anayeendesha biashara hapa lazima aruhusiwe kisheria kuendesha biashara.
Changamoto tuliyonayo ni kwamba baadhi ya watu wamehamia nchini mwetu kinyume cha utaratibu na wako hapa kinyume cha sheria.
Afrika Kusini ina haki ya kutekeleza sera na hatua zinazozuia uhamiaji usio wa kawaida.
Afrika Kusini imejitolea kulinda, kutetea na kuendeleza haki za binadamu za watu wote nchini mwetu, iwe ni raia au raia wa kigeni.
Tumejitolea kuheshimu majukumu yetu ya kimataifa.
Jukumu la kutekeleza sheria za uhamiaji liko mikononi mwa serikali na vyombo vya serikali pekee.
Kumekuwa na udhaifu katika jinsi uhamiaji unavyosimamiwa.
Kumekuwa na udhaifu katika utekelezaji mkali na uliolenga.
Kumekuwa na matukio ya ufisadi.
Kumekuwa na mapengo katika mifumo yetu ambayo yamepunguza imani ya umma.
Waafrika Kusini wana haki ya kutarajia mema zaidi.
Tunakubali jukumu hilo na tunachukua hatua madhubuti kurekebisha mapungufu haya.
Waafrika Kusini wana haki ya kutarajia taifa lenye ufanisi, utaalamu na uwezo wa kutekeleza sheria zake.
Serikali itachukua hatua ipasavyo kushughulikia matarajio ya watu wetu katika kukabiliana na changamoto ya ukiukwaji wa sheria zetu za uhamiaji.
Lazima nieleze wazi kwamba maafisa wa serikali walioidhinishwa pekee ndio wanaweza kuchukua hatua dhidi ya ukiukwaji wa sheria, ikiwa ni pamoja na ukiukwaji wa sheria zetu za uhamiaji.
Hakuna mtu mwingine mtaani anayeruhusiwa, kwa mfano, kumkabili mtu mtaani kudai uthibitisho wa uraia.
Tunajua kwamba Waafrika Kusini hawana chuki dhidi ya wageni kwani hakuna nafasi ya chuki dhidi ya wageni, ubaguzi wa rangi, ubaguzi wa kijinsia, chuki dhidi ya watu wa Afrika au aina nyingine yoyote ya kutovumiliana nchini Afrika Kusini.
Kama raia na kama jamii, hatupaswi kujaribiwa kujiunga na wale wanaotaka tuwageukie watu ambao hawakuzaliwa Afrika Kusini na ambao wako miongoni mwetu.
Tutaruhusu na hatupaswi kuruhusu vikundi kutumia wasiwasi halali wa Waafrika Kusini kuivuruga nchi yetu kwa kuchochea uvunjaji wa sheria na vurugu.
Tutachukua hatua dhidi ya vikosi vinavyotumia vibaya wasiwasi wa watu wetu kuhusu uhamiaji haramu ili kuendeleza ajenda zao za kisiasa, kibinafsi au za jinai.
Hatutadanganywa au kushawishiwa na kampeni za mitandao ya kijamii zinazoeneza taarifa potofu, habari bandia na uongo kuhusu raia wa kigeni.
Lazima tuwe na wasiwasi kwamba hisia za chuki dhidi ya wageni wakati mwingine huambatana na matusi ya kikabila na ukabila, matusi au mashambulizi yanayolenga Waafrika Kusini wengine.
Tunatarajia raia wa kigeni kuheshimu sheria zetu. Kwa hivyo tunahitaji kuziheshimu sisi wenyewe.
Karibu Waafrika Kusini wote wanatambua kwamba uhamiaji haramu ni changamoto kubwa.
Uhamiaji haramu, ikiwa hautadhibitiwa, unahatarisha usalama, utulivu na maendeleo ya kiuchumi ya Afrika Kusini.
Tunajua kwamba uhamiaji haramu huathiri utoaji wa huduma na huweka mzigo zaidi kwa huduma muhimu za kijamii 7kama vile huduma za afya na elimu.
Njia za uhamiaji haramu zinazidi kuingiliana na uhalifu uliopangwa.
Makundi ya uhalifu yanayohusika katika usafirishaji haramu wa binadamu, ulaghai, uchimbaji madini haramu, dawa za kulevya na utakatishaji fedha mara nyingi hutumia uhamiaji usio na nyaraka kwa ajili ya kuajiri na kuficha bidhaa.
Tunajua kwamba uhamiaji haramu hudhoofisha juhudi zetu za kuunda kazi nzuri kwa watu wetu.
Kuna biashara katika nchi yetu zinazoajiri wahamiaji wasio na vibali kwa sababu hadhi yao ya kisheria ina maana kwamba hawawezi kutetea haki zao.
Baadhi ya waajiri huajiri wahamiaji wasio na vibali kwa sababu wanawalipa mishahara ambayo iko chini sana ya mshahara wa chini na kuwafanya wafanye kazi kwa saa nyingi zaidi bila fidia inayostahili.
Tumegundua maeneo kadhaa ya kazi ambapo wahamiaji wasio na vibali hulazimishwa kufanya kazi chini ya hali mbaya sana.
Waajiri wanaoajiri wafanyakazi wasio na hati miliki kimakusudi na kutumia vibaya udhaifu wao wanavunja sheria.
Zinadhoofisha viwango vya kazi. Zinadhoofisha ushindani wa haki.
Na zinadhoofisha fursa kwa Waafrika Kusini.
Mwenendo kama huo utasababisha adhabu kali zaidi na utekelezaji mkali zaidi.
Jamii nyingi zimeonyesha hasira kuhusu idadi ya raia wa kigeni wanaoendesha maduka ya spaza, maduka ya biashara na maduka mengine yasiyo rasmi.
Wanasema kwamba makampuni ya kigeni yanawanyima Waafrika Kusini fursa ya kufanya kazi katika masoko haya katika jamii zao.
Masuala haya hayapaswi kupuuzwa.
Waafrika Kusini wengi wanahisi kutengwa na fursa ndani ya jamii zao.
Serikali ina jukumu la kuunga mkono biashara za ndani, kukuza ushindani wa haki na kuunda mazingira ambayo Waafrika Kusini wanaweza kushiriki kwa maana katika uchumi.
Kama nchi, kama jamii na kama bara, tunahitaji kufanya kazi pamoja - kwa mujibu wa Katiba yetu, sheria zetu na majukumu yetu ya kimataifa - ili kukabiliana na uhamiaji haramu.
Lazima tufanye hivyo bila kutumia vurugu, vitisho, unyanyasaji au chuki dhidi ya wageni.
Kufuatia matangazo yaliyotolewa katika Hotuba ya Hali ya Taifa mwezi Februari, serikali inachukua hatua zaidi za kukabiliana na uhamiaji haramu.
Wiki iliyopita, Baraza la Mawaziri lilipitisha Mbinu Kamili ya Usimamizi wa Uhamiaji.
Mbinu hii imeidhinishwa na Baraza la Uratibu la Rais, ambalo linajumuisha Mawaziri Wakuu wa majimbo na Wajumbe wa Baraza la Wawakilishi , wawakilishi wa serikali za mitaa MCAsna wawakilishi wa Baraza la Kitaifa la Viongozi wa Jadi na Khoi-San.
Jioni hii, ningependa kushiriki nanyi hatua muhimu tunazochukua.
Kama Serikali lengo letu liko wazi.
Tunataka Afrika Kusini ambapo kila mtu anayeingia nchini anafanya hivyo kisheria.
Afrika Kusini ambapo sheria za uhamiaji zinaheshimiwa na kutekelezwa.
Afrika Kusini ambapo biashara zinashindana kwa haki.
Afrika Kusini ambapo jamii huhisi salama na salama.
Na Afrika Kusini ambayo inabaki kuwa mwaminifu kwa maadili yake ya kikatiba na kujitolea kwake kwa utu wa binadamu.
Tunakusudia kufikia lengo hili kwa kutekeleza hatua zifuatazo, miongoni mwa zingine:
Kwanza, tunaendelea na tutaendelea kukabiliana na ukiukwaji wa sheria zetu za uhamiaji, kazi na sheria zingine.
Pili, tutaendelea kuzuia watu kuingia nchini kinyume cha taratibu na kinyume cha sheria.
Tatu, tuko na tutaendelea kukomesha ufisadi katika mfumo wetu wa uhamiaji. Nne, tutaimarisha sheria na sera zetu za uhamiaji.
Hatimaye, tutaendelea kushirikisha nchi zingine, ikiwa ni pamoja na nchi dada zetu katika bara la Afrika, ili kupata mwitikio mpana zaidi kwa changamoto za uhamiaji katika eneo letu na barani.
Sehemu ya kwanza ya majibu yetu ni msako mkali dhidi ya ukiukwaji wa sheria zilizopo za uhamiaji, kazi na sheria zingine.
Idara ya Mambo ya Ndani, Mamlaka ya Usimamizi wa Mipaka BMA, Huduma ya Polisi ya Afrika Kusini SAPS na vyombo vingine vya kutekeleza sheria vimeimarisha na vitaimarisha mchakato wa kutambua na kuwafukuza raia wa kigeni wasio na vibali wanaoishi kinyume cha sheria nchini Afrika Kusini.
Katika mwaka uliopita pekee, Mamlaka ya Usimamizi wa Mipaka BMA ilifanikiwa kuwazuia na kuwazuia zaidi ya watu 450,000 waliokuwa wakijaribu kuingia Afrika Kusini kinyume cha sheria.
Tutaanzisha mahakama maalum kushughulikia uhamiaji ili kusaidia haraka kufukuzwa kwa wahamiaji wasio na vibali.
Huduma ya Polisi ya Afrika Kusini SAPS, Mambo ya Ndani na Idara ya Ajira na Kazi zinaongeza ukaguzi unaolenga makampuni yanayoajiri raia wa kigeni wasio na vibali.
Kama sehemu ya kujenga upya uwezo wa kutekeleza sheria za kazi, Idara ya Ajira na Kazi imezindua kuajiri kwa awamu kwa wakaguzi 10,000 kwa mwaka huu wa fedha.
Tutaongeza adhabu, ikiwa ni pamoja na kifungo, kwa waajiri wanaokiuka Sheria ya Uhamiaji.
Hatuwezi kuwa na hali ambapo waajiri ambao, baada ya kushtakiwa na kupatikana na hatia ya kukiuka sheria zetu, hulipa faini tu na kuendelea kuajiri raia wa kigeni wasio na vibali ambao wanawanyonya.
Ili kushughulikia ukiukwaji wa sheria za uhamiaji na kazi katika sekta ya uchukuzi, tunatekeleza mpango ambao umetengenezwa na sekta ya usafirishaji na mizigo na mashirika ya kazi.
Sehemu ya pili ya mwitikio wetu ni kulinda mipaka yetu.
Kila taifa huru lina jukumu la kujua ni nani anayeingia katika eneo lake, kwa nini wanaingia na ni kwa muda gani wanaruhusiwa kukaa.
Mipaka salama si ishara ya uadui dhidi ya nchi zingine.
Ni sharti la msingi la taifa huru na linaloongozwa vizuri. Kwa hivyo, tunachukua hatua zaidi kulinda mipaka yetu.
Kwa hivyo tutaendelea kuwekeza katika teknolojia ya kisasa, miundombinu na wafanyakazi ili kuhakikisha kwamba mipaka yetu iko salama huku ikiwezesha biashara halali, usafiri na shughuli za kiuchumi.
Tutafanya uhamishaji wa hatua kwa hatua wa vituo vya kupokea wakimbizi hadi vituo vya mpakani, kuanzia na kituo cha Tshwane mwaka huu.
Nchi nyingine nyingi zina vituo vya kupokea wakimbizi karibu na mahali ambapo wakimbizi huingia nchini wakitafuta hifadhi au uhamiaji .
Kuhamishwa kwa vituo vya mapokezi ya wakimbizi karibu na mipaka yetu kunakusudiwa kuhakikisha kwamba maombi ya hifadhi yanashughulikiwa kwa ufanisi zaidi, kwa usalama zaidi na kwa haki zaidi.
Hii itawezesha serikali kubaini mahitaji ya ulinzi wakati wa kuingia ili kuhakikisha kwamba wale wanaohitaji ulinzi kwa dhati wanapata msaada haraka iwezekanavyo.
Sehemu ya tatu ya mwitikio wetu itakuwa kuendelea kuimarisha mfumo wetu wa uhamiaji kwa kukomesha ufisadi na kutumia teknolojia ya kisasa.
Tunaendelea na msako dhidi ya ufisadi na ukosefu wa ufanisi katika Idara ya Mambo ya Ndani.
Lazima tutambue kwamba uhamiaji haramu mara nyingi husababishwa na ufisadi.
Maafisa wanaouza hati, wanaowezesha kuingia kinyume cha sheria au wanaotumia vibaya ofisi za umma kwa faida yao binafsi wanasaliti imani ya watu wa Afrika Kusini.
Tutafuatilia kesi hizi bila kuchoka.
Wale waliohusika wanakabiliwa na kufukuzwa kazi, kushtakiwa kwa jinai na matokeo kamili ya sheria.
Tunaanzisha Daftari la Idadi ya Watu Wenye Akili IPR ambalo lina data ya kibiometriki kwa kila mtu nchini, na kuweka msingi wa Kitambulisho cha Kidijitali.
Wakati huo huo, tutasitisha hatua kwa hatua vitabu vya vitambulisho vya kijani Green ID Books, ambavyo vimewezesha wizi wa vitambulisho na wahamiaji wasio na hati miliki na makundi ya wahalifu.
Idara ya Mambo ya Ndani itaweka tarehe ambayo baada ya hapo vitabu vya vitambulisho vya kijani havitatambuliwa.
Tutakomesha matumizi mabaya ya Nambari ya Usajili wa Trafiki TRN, ambayo raia wa kigeni wanahitaji kusajili au kununua magari, lakini ambayo inatumika kama aina ya utambulisho.
Idara ya Uchukuzi itatoa kanuni mpya ili kuendana na sheria za utambulisho wa nchi yetu ndani ya miezi 3 ijayo.
Sehemu ya nne ya mwitikio wetu ni kuziba mapengo katika sheria na sera zetu.
Sheria zinazosimamia uhamiaji nchini Afrika Kusini zimegawanyika na mara nyingi zinapingana. Zinaruhusu mianya ya kisheria inayotumiwa vibaya na wahamiaji wasio na vibali.
Tunashughulikia mianya hii.
Serikali imekamilisha Sera ya Kitaifa ya Uhamiaji wa Wafanyakazi NLIP, ambayo inapendekeza mgawo wa juu zaidi kwa ajira za raia wa kigeni waliosajiliwa, na inashughulikia mashtaka ya waajiri wanaoajiri wafanyakazi wasio na hati miliki.
Muswada wa Marekebisho ya Huduma za Ajira umeidhinishwa na Baraza la Mawaziri kwa ajili ya kuwasilishwa Bungeni. Hii inampa Waziri mamlaka ya kuweka mgao kuhusu ajira ya raia wa kigeni katika sekta yoyote ya kiuchumi au kategoria ya kazi.
Idara ya Maendeleo ya Biashara Ndogo, ikishirikiana na Chama cha Serikali za Mitaa za Afrika Kusini SALGA, itakamilisha mchakato wa kuhakikisha biashara ndogo na zisizo rasmi zimesajiliwa ipasavyo. Pia itatoa usaidizi kwa biashara zisizo rasmi za Afrika Kusini kupitia Mfuko wa Spaza Shop.
Sehemu ya mwisho ya mwitikio wetu ni kufanya kazi na nchi zingine katika eneo letu na kote barani ili kushughulikia changamoto pana ya uhamiaji.
Tunahitaji kushughulikia mambo yanayosababisha uhamiaji katika bara letu na kwingineko.
Afrika Kusini haiwezi kushughulikia changamoto za uhamiaji pekee.
Uhamiaji ni jambo mtambuka la bara na la kimataifa.
Mustakabali wa Afrika Kusini hauwezi kutenganishwa na mustakabali wa bara la Afrika.
Shinikizo la uhamiaji haliwezi kushughulikiwa kupitia hatua za utekelezaji pekee.
Zinahitaji amani pale ambapo kuna migogoro, ukuaji wa uchumi pale ambapo kuna kudorora na fursa pale ambapo kuna umaskini.
Kama Afrika Kusini, tutaendelea kufanya kazi na nchi dada zetu kujenga Afrika ambayo watu huhama kwa hiari yao na si kwa kukata tamaa.
Kupitia SADC, Umoja wa Afrika AU na katika uhusiano wetu wa pande mbili na nchi zingine, tutatafuta suluhisho endelevu kwa changamoto hizi.
Kama sehemu ya juhudi hizi, nitawatuma wajumbe mabalozi katika nchi kadhaa dada za Kiafrika kuelezea hatua tunazotangaza jioni hii.
Baraza la Mawaziri litaendelea kushughulika na jambo hili na litapitia mara kwa mara maendeleo katika utekelezaji wa hatua hizi.
Kamati ya Mawaziri wa Uhamiaji itaratibu mwitikio wa serikali katika idara na nyanja zote za serikali.
Miundo ya NATJOINTS na NATJOINTS za Mikoa imeelekezwa kuimarisha uratibu miongoni mwa vyombo vya kutekeleza sheria, ujasusi na usalama ili kuhakikisha utekelezaji mzuri.
Tunapojitahidi kushughulikia tatizo la uhamiaji haramu, tumeazimia kwamba hatutaruhusu mtu yeyote kutumia tatizo hili kuivuruga nchi yetu.
Vyombo vyetu ya utekelezaji wa sheria na huduma za usalama - yakifanya kazi na vyombo vingine vya serikali na wadau muhimu - wako tayari kuchukua hatua kulinda usalama wa umma, kudumisha sheria na utulivu, na kulinda miundombinu muhimu.
Mabadiliko ambayo tumeyaanzisha hivi karibuni katika sheria na kanuni zetu za uhamiaji yataturuhusu kuvutia watalii, vipaji vya kimataifa vyenye ujuzi wa hali ya juu na uwekezaji kupitia njia halali.
Pia ni lazima tukumbuke kwamba watu wetu wengi husafiri kwenda nchi zingine kusoma, kufanya kazi na kupata uzoefu.
Wengi hurudi nyumbani wakiwa na ujuzi na utaalamu muhimu, wakiwa na mtazamo mpana wa ulimwengu, na katika nafasi nzuri ya kuboresha maisha yao na yale ya familia zao.
Uhamiaji ni utamaduni wa ulimwengu na ni lazima tuwe tayari kuukumbatia.
Afrika Kusini ni nchi bora kwa uhamiaji. Na tunaweza kuwa bora zaidi.
Lakini hiyo ina maana kwamba sheria zetu zinahitaji kuimarishwa na kutekelezwa kwa ufanisi zaidi.
Inamaanisha kwamba ni lazima tukomeshe uhamiaji haramu na kukabiliana na changamoto za kijamii, kiuchumi na kiusalama ambazo zinachangia.
Hatupaswi kujiruhusu kugeuka dhidi ya raia wa kigeni au dhidi ya kila mmoja wetu.
Sote lazima tuheshimu Katiba, tutetee haki za msingi za binadamu za watu wote na tutetee sheria za nchi kila mara.
Tunakataa wazo kwamba ni lazima tuvumilie uhamiaji haramu.
Tunaweza kulinda mipaka yetu huku tukilinda utu wa binadamu.
Tunaweza kutekeleza sheria zetu huku tukidumisha Katiba yetu.
Tunaweza kulinda jamii zetu huku tukihifadhi maadili ya Ubuntu yanayotutambulisha kama watu.
Kama changamoto nyingi ambazo tumekabiliana nazo hapo awali, tunaweza kushinda tatizo hili la uhamiaji haramu.
Afrika Kusini imeshinda changamoto kubwa zaidi kuliko hii.
Tumeshinda mgawanyiko. Tumeshinda migogoro. Tumeshinda dhuluma.
Tutashinda changamoto hii pia.
Tufanye hivyo si kwa hofu, hasira, chuki au vurugu, bali kwa umoja, azimio na heshima kwa utawala wa sheria.
Tujenge Afrika Kusini ambayo ni salama, halali, yenye huruma na yenye mafanikio.
Afrika Kusini ambapo tunapanua fursa, kulinda heshima utu wa watu na kutimiza ahadi ya demokrasia kwa wote.
Asanteni sana.