Kijana wa Ifoza
JF-Expert Member
- Oct 31, 2025
- 1,180
- 2,302
Hivi karibuni, mwelekeo wa hotuba na matamko ya viongozi wengi wa umma nchini umeshuhudia mabadiliko makubwa yanayozua maswali mengi kuliko majibu. Kauli kama zile za Mkuu wa Mkoa wa Dar es Salaam, Albert Chalamila, zinazotoa vitisho vya kisaikolojia au kisheria kwa raia na madereva, zimekuwa kielelezo cha mtindo mpya wa uongozi: uongozi wa kukurupuka na kufanya maamuzi kana kwamba kiongozi anazungumza na familia yake sebuleni.
Katika weledi wa sayansi ya siasa na utawala bora, tatizo hili haliwezi kutazamwa kama tabia binafsi tu ya kiongozi mmoja mmoja. Ni ugonjwa wa kimfumo unaoanzia ngazi ya juu kabisa ya uteuzi na unachochewa na kuporomoka kwa taasisi zinazopaswa kudhibiti serikali.
1. "Mkuu wa Kaya" na Kigezo cha Uteuzi: Usafishaji wa Wasifu dhidi ya Utii wa Kisiasa
Kikatiba, viongozi hawa (kama Wakuu wa Mikoa na Wilaya) wanatokana na uteuzi wa moja kwa moja wa Mkuu wa Nchi (Rais). Wakati wowote viongozi wa chini wanaposhindwa kuonyesha weledi, busara, au kiasi katika kauli zao, lawama za kwanza kisheria na kimaadili zinarudi kwa mteuzi.
Uzoefu unaonyesha kuwa vigezo vya uteuzi mara nyingi vimeegemea kwenye utii wa kisiasa (political loyalty) na uwezo wa kudhibiti wakosoaji, badala ya uwezo wa kitaaluma, staha, utulivu wa akili (emotional intelligence), na weledi wa kiuongozi. Wanapoteuliwa viongozi kwa sababu wana "kelele" nyingi jukwaani au kwa sababu ni watiifu wa itifaki za chama badala ya katiba, matokeo yake yanakuwa ni kupatikana kwa watendaji wanaotumia mamlaka ya dola kama mali ya familia zao.
2. Kupotea kwa "Weledi wa Kiutawala" (Bureaucratic Professionalism)
Kiongozi wa umma anapozungumza na raia, hazungumzi kama mtu binafsi; anazungumza kama sauti ya Serikali. Anapaswa kuongozwa na sheria, kanuni, na itifaki zilizopo. Hata hivyo, mienendo ya sasa inaonyesha viongozi wanatoa amri zisizo na mashiko ya kisheria—kama vile kukamata familia za watu bila vibali vya mahakama au kutoa hukumu za barabarani.
Huku ni "kukurupuka" kunakotokana na kukosekana kwa hofu ya kuwajibishwa. Viongozi wanajua kuwa ukiukwaji wa haki za raia hautawaondolea nafasi zao, mradi tu wanaendelea kumlinda na kumsifu mteuzi wao mkuu. Hali hii inajenga mazingira ambapo viongozi wanajiona wako juu ya sheria na wanaweza kutumia lugha yoyote, hata kama haina weledi wala staha ya kiofisi.
3. Athari za Kauli za "Kifamilia" Kwenye Ustawi wa Taifa
Uongozi wa namna hii una madhara makubwa mawili kiutawala:
4. Kulegea kwa Mfumo wa Udhibiti na Mizani (Checks and Balances) na Udhaifu wa Bunge
Katika nadharia ya utawala bora, mihimili mitatu ya dola (Serikali, Bunge, na Mahakama) inapaswa kudhibitiana ili kuzuia mhimili mmoja kuwa na nguvu kubwa inayoweza kuleta ukiukwaji wa haki. Udhaifu mkubwa wa sasa unatokana na Bunge kushindwa kutekeleza wajibu wake wa kikatiba wa kuisimamia na kuwajibisha Serikali. Bunge linapokuwa chombo cha "ndiyo" ambacho kimejaa itifaki za kulinda maslahi ya chama tawala badala ya katiba, viongozi wateule wa Rais wanapata jeuri.
Kama Bunge lingekuwa na meno na uhuru kamili, makosa ya kisheria yanayofanywa na viongozi hawa yangegeuka kuwa mzigo wa kisiasa na kisheria kwa Mkuu wa Nchi. Chini ya mfumo thabiti, matamko ya kukurupuka au ukiukwaji wa sheria kunaofanywa na wateule wa Rais ungepelekea Bunge kumuhoji Mkuu wa Nchi au hata kuanzisha mchakato wa kumwajibisha au kumuondoa madarakani (impeachment). Hofu hii ya uwajibishwaji wa kiwango cha juu ingemlazimisha Mteuzi Mkuu (Rais) kubaki kwenye mstari na kuhakikisha anateua watu wenye weledi pekee ili kujilinda yeye mwenyewe kisiasa na kikatiba.
5. Kuminywa kwa Mhimili wa Nne (Vyombo vya Habari na Asasi za Kiraia)
Vyombo vya habari vinalindwa kisheria vikiwa kama "Mhimili wa Nne" au jicho la umma (Watchdog function). Kazi yake kuu ni kufichua ubadhirifu, matumizi mabaya ya madaraka, na tabia zisizo za kiasili za viongozi. Hata hivyo, kukosekana kwa uhuru kamili wa vyombo vya habari na mazingira ya kisheria yanayofinya uhuru wa kujieleza kumesababisha vyombo vingi kuwa "wasifu" (cheerleaders) wa serikali badala ya wakosoaji.
Ikiwa vyombo vya habari vingekuwa habari huru na vyenye nguvu, zingeweka shinikizo kubwa la kijamii na kiuchambuzi dhidi ya kauli zote za kukurupuka za viongozi. Kupitia mijadala ya wazi, uandishi wa habari za uchunguzi, na ulimwengu wa kidijitali, vyombo vya habari vina uwezo wa kuibua "hasira ya umma" (public outrage) ambayo ingeweka wazi mapungufu ya kiutawala. Kupitia udhibiti huu wa vyombo vya habari, Bunge lingepata nyaraka na ushahidi thabiti wa kuhoji uwajibikaji wa viongozi, na hivyo kumlazimu Mteuzi Mkuu kuchukua hatua za haraka za utenguzi kabla mgogoro huo haujafikia hatua ya kutingisha kiti chake cha urais.
Ulinganifu wa Kimataifa: Nguvu ya Taasisi dhidi ya Mihemko ya Viongozi
Ili kuelewa athari za mifumo dhaifu ya udhibiti nchini, tunaweza kuangalia mifano kutoka nchi ambazo mifumo ya Checks and Balances na uhuru wa habari hufanya kazi kwa vitendo:
Hitimisho: Njia ya Kutoka
Ubovu wa viongozi wa chini ni kioo kinachoakisi umakini au udhaifu wa mamlaka ya juu inayowachagua. Ili kukomesha tabia hii ya viongozi kukurupuka na kujenga utawala bora, ni lazima tufanye mambo matatu:
Tegemeo la Mwandishi: Ndoto ya Mfumo Thabiti dhidi ya Siasa za Mtu Mmoja
Hitimisho la uchambuzi huu halilengi tu kuonyesha mapungufu, bali linabeba tegemeo kubwa la mwandishi. Ni matamanio yangu kuona wimbi hili la sasa la vijana na wazee, wanaopaza sauti zao kutaka mabadiliko ya kimfumo, likipamba moto kote nchini. Mabadiliko ya kweli hayaji kwa kubadili nyuso za viongozi jukwaani; yanakuja kwa kubadili tabia na utamaduni wa uongozi.
Kama mtanzania niliyepata fursa ya kuishi ughaibuni, ninatamani kuona nchi yangu inafikia kiwango cha ukomavu ambacho raia wa kawaida ana uwezo na uhuru wa kisheria wa kumsimamisha Waziri au kiongozi yeyote wa umma na "kumtolea uvivu" (kumhoji kwa uwazi na staha) pale anapoona amekosea, bila hofu ya kukamatwa au kutishwa.
Uzoefu wa kuishi nje ya nchi unanifundisha maana halisi ya utawala wa sheria. Huko, japo sikuwa mzawa wala raia wa nchi hiyo, sheria ilikuwa ni ngao yangu na si rungu la kuniumiza. Nilikuwa na jeuri na haki ya kikatiba ya kumuuliza ofisa wa polisi sababu za kunisimamisha, na kumuuliza kwa lugha ya kisheria: "Je, niko chini ya ulinzi (Under arrest)?" Polisi aliponijibu "Hapana," nilikuwa na mamlaka kamili kama mwanadamu huru kumwambia "Ciao" (kwaheri) na kuendelea na safari zangu bila bughudha yoyote. Uhuru huu haukuwa upendeleo, bali ulikuwa ni matokeo ya mfumo unaofanya kazi.
Tanzania tunayoitaka sasa, na ambayo vizazi vya sasa vinapaswa kuipigania, ni nchi inayoongozwa na mfumo madhubuti wa kisheria na kitaasisi (Institutionalized System), na si mfumo unaosikiliza na kuabudu matamanio, mihemko, au hisia za mtu mmoja. Mfumo ukiwa imara, viongozi watanyooka; mfumo ukiwa dhaifu, hata mtu mwema akitawala atageuka kuwa dikteta. Ni wakati sasa wa kuacha kujenga viongozi wenye nguvu (strong men), na badala yake tujenge taasisi zenye nguvu (strong institutions).
Katika weledi wa sayansi ya siasa na utawala bora, tatizo hili haliwezi kutazamwa kama tabia binafsi tu ya kiongozi mmoja mmoja. Ni ugonjwa wa kimfumo unaoanzia ngazi ya juu kabisa ya uteuzi na unachochewa na kuporomoka kwa taasisi zinazopaswa kudhibiti serikali.
1. "Mkuu wa Kaya" na Kigezo cha Uteuzi: Usafishaji wa Wasifu dhidi ya Utii wa Kisiasa
Kikatiba, viongozi hawa (kama Wakuu wa Mikoa na Wilaya) wanatokana na uteuzi wa moja kwa moja wa Mkuu wa Nchi (Rais). Wakati wowote viongozi wa chini wanaposhindwa kuonyesha weledi, busara, au kiasi katika kauli zao, lawama za kwanza kisheria na kimaadili zinarudi kwa mteuzi.
Uzoefu unaonyesha kuwa vigezo vya uteuzi mara nyingi vimeegemea kwenye utii wa kisiasa (political loyalty) na uwezo wa kudhibiti wakosoaji, badala ya uwezo wa kitaaluma, staha, utulivu wa akili (emotional intelligence), na weledi wa kiuongozi. Wanapoteuliwa viongozi kwa sababu wana "kelele" nyingi jukwaani au kwa sababu ni watiifu wa itifaki za chama badala ya katiba, matokeo yake yanakuwa ni kupatikana kwa watendaji wanaotumia mamlaka ya dola kama mali ya familia zao.
2. Kupotea kwa "Weledi wa Kiutawala" (Bureaucratic Professionalism)
Kiongozi wa umma anapozungumza na raia, hazungumzi kama mtu binafsi; anazungumza kama sauti ya Serikali. Anapaswa kuongozwa na sheria, kanuni, na itifaki zilizopo. Hata hivyo, mienendo ya sasa inaonyesha viongozi wanatoa amri zisizo na mashiko ya kisheria—kama vile kukamata familia za watu bila vibali vya mahakama au kutoa hukumu za barabarani.
Huku ni "kukurupuka" kunakotokana na kukosekana kwa hofu ya kuwajibishwa. Viongozi wanajua kuwa ukiukwaji wa haki za raia hautawaondolea nafasi zao, mradi tu wanaendelea kumlinda na kumsifu mteuzi wao mkuu. Hali hii inajenga mazingira ambapo viongozi wanajiona wako juu ya sheria na wanaweza kutumia lugha yoyote, hata kama haina weledi wala staha ya kiofisi.
3. Athari za Kauli za "Kifamilia" Kwenye Ustawi wa Taifa
Uongozi wa namna hii una madhara makubwa mawili kiutawala:
- Kupoteza Imani ya Wananchi kwa Serikali: Wananchi wanapoona viongozi wanatoa matamko yasiyo na staha au yenye vitisho, wanaacha kuheshimu mamlaka na badala yake wanaanza kuiogopa dola kama chombo cha ukandamizaji badala ya ulinzi.
- Kuvuruga Utawala wa Sheria (Rule of Law): Kiongozi anapotoa amri za kukurupuka pasipo kufuata taratibu za kisheria, anadhoofisha taasisi rasmi kama vile Polisi na Mahakama. Serikali inageuka kuwa ya mtu mmoja (man-centered) badala ya kuongozwa na mifumo (institution-centered).
4. Kulegea kwa Mfumo wa Udhibiti na Mizani (Checks and Balances) na Udhaifu wa Bunge
Katika nadharia ya utawala bora, mihimili mitatu ya dola (Serikali, Bunge, na Mahakama) inapaswa kudhibitiana ili kuzuia mhimili mmoja kuwa na nguvu kubwa inayoweza kuleta ukiukwaji wa haki. Udhaifu mkubwa wa sasa unatokana na Bunge kushindwa kutekeleza wajibu wake wa kikatiba wa kuisimamia na kuwajibisha Serikali. Bunge linapokuwa chombo cha "ndiyo" ambacho kimejaa itifaki za kulinda maslahi ya chama tawala badala ya katiba, viongozi wateule wa Rais wanapata jeuri.
Kama Bunge lingekuwa na meno na uhuru kamili, makosa ya kisheria yanayofanywa na viongozi hawa yangegeuka kuwa mzigo wa kisiasa na kisheria kwa Mkuu wa Nchi. Chini ya mfumo thabiti, matamko ya kukurupuka au ukiukwaji wa sheria kunaofanywa na wateule wa Rais ungepelekea Bunge kumuhoji Mkuu wa Nchi au hata kuanzisha mchakato wa kumwajibisha au kumuondoa madarakani (impeachment). Hofu hii ya uwajibishwaji wa kiwango cha juu ingemlazimisha Mteuzi Mkuu (Rais) kubaki kwenye mstari na kuhakikisha anateua watu wenye weledi pekee ili kujilinda yeye mwenyewe kisiasa na kikatiba.
5. Kuminywa kwa Mhimili wa Nne (Vyombo vya Habari na Asasi za Kiraia)
Vyombo vya habari vinalindwa kisheria vikiwa kama "Mhimili wa Nne" au jicho la umma (Watchdog function). Kazi yake kuu ni kufichua ubadhirifu, matumizi mabaya ya madaraka, na tabia zisizo za kiasili za viongozi. Hata hivyo, kukosekana kwa uhuru kamili wa vyombo vya habari na mazingira ya kisheria yanayofinya uhuru wa kujieleza kumesababisha vyombo vingi kuwa "wasifu" (cheerleaders) wa serikali badala ya wakosoaji.
Ikiwa vyombo vya habari vingekuwa habari huru na vyenye nguvu, zingeweka shinikizo kubwa la kijamii na kiuchambuzi dhidi ya kauli zote za kukurupuka za viongozi. Kupitia mijadala ya wazi, uandishi wa habari za uchunguzi, na ulimwengu wa kidijitali, vyombo vya habari vina uwezo wa kuibua "hasira ya umma" (public outrage) ambayo ingeweka wazi mapungufu ya kiutawala. Kupitia udhibiti huu wa vyombo vya habari, Bunge lingepata nyaraka na ushahidi thabiti wa kuhoji uwajibikaji wa viongozi, na hivyo kumlazimu Mteuzi Mkuu kuchukua hatua za haraka za utenguzi kabla mgogoro huo haujafikia hatua ya kutingisha kiti chake cha urais.
Ulinganifu wa Kimataifa: Nguvu ya Taasisi dhidi ya Mihemko ya Viongozi
Ili kuelewa athari za mifumo dhaifu ya udhibiti nchini, tunaweza kuangalia mifano kutoka nchi ambazo mifumo ya Checks and Balances na uhuru wa habari hufanya kazi kwa vitendo:
- Marekani (United States): Katika mfumo wao, hata kama Rais ana nguvu kubwa ya kuteua mawaziri au wakuu wa vyombo vya usalama, wateule wote lazima wapitie mchakato mgumu wa kuchujwa na kuidhinishwa na Bunge (Senate Confirmation Hearings). Kama mteule ana historia ya kukurupuka, kutoa kauli za kibaguzi, au kutokuwa na utulivu wa kiakili, Bunge linamkataa. Aidha, vyombo vya habari vikiibua kashfa ya kauli mbaya ya kiongozi, shinikizo huwa kubwa kiasi kwamba Rais hulazimika kumfukuza kazi mteule huyo ili kulinda nafasi yake mwenewe asikabiliwe na mchakato wa impeachment kutoka Congress.
- Ghana: Katika miaka ya hivi karibuni, Ghana imejenga utamaduni thabiti wa asasi za kiraia na vyombo vya habari vyenye nguvu. Viongozi wa umma wanajua fika kuwa kutoa matamko ya kukurupuka au kutishia raia barabarani kunaweza kusababisha mgomo wa kitaifa au shinikizo kubwa la kisheria kupitia mahakama huru, hali inayomlazimisha kiongozi mkuu nchini humo kuwa makini mno na wasifu wa watu anaowapa mamlaka ya umma.
Hitimisho: Njia ya Kutoka
Ubovu wa viongozi wa chini ni kioo kinachoakisi umakini au udhaifu wa mamlaka ya juu inayowachagua. Ili kukomesha tabia hii ya viongozi kukurupuka na kujenga utawala bora, ni lazima tufanye mambo matatu:
- Mabadiliko ya Kimfumo katika Uteuzi: Mamlaka ya uteuzi lazima iweke mifumo thabiti ya kuchuja inayozingatia ukomavu wa kiakili, maadili, na uelewa wa sheria, na sio tu ukada wa kisiasa.
- Kuvipa Meno Bunge na Vyombo vya Habari: Lazima kuwepo na utofautisho wa wazi kati ya maslahi ya chama tawala na maslahi ya nchi ndani ya Bunge ili kuruhusu wabunge kuisimamia serikali bila uoga.
- Kuwajibisha Mara Moja: Viongozi wanaokiuka maadili ya utumishi wa umma na kutishia raia wanapaswa kuwajibishwa au kutenguliwa mara moja, ili iwe fundisho kuwa kiti cha utumishi wa umma si kochi la sebule ya familia zao ambapo mtu anaweza kusema lolote analojisikia.
Tegemeo la Mwandishi: Ndoto ya Mfumo Thabiti dhidi ya Siasa za Mtu Mmoja
Hitimisho la uchambuzi huu halilengi tu kuonyesha mapungufu, bali linabeba tegemeo kubwa la mwandishi. Ni matamanio yangu kuona wimbi hili la sasa la vijana na wazee, wanaopaza sauti zao kutaka mabadiliko ya kimfumo, likipamba moto kote nchini. Mabadiliko ya kweli hayaji kwa kubadili nyuso za viongozi jukwaani; yanakuja kwa kubadili tabia na utamaduni wa uongozi.
Kama mtanzania niliyepata fursa ya kuishi ughaibuni, ninatamani kuona nchi yangu inafikia kiwango cha ukomavu ambacho raia wa kawaida ana uwezo na uhuru wa kisheria wa kumsimamisha Waziri au kiongozi yeyote wa umma na "kumtolea uvivu" (kumhoji kwa uwazi na staha) pale anapoona amekosea, bila hofu ya kukamatwa au kutishwa.
Uzoefu wa kuishi nje ya nchi unanifundisha maana halisi ya utawala wa sheria. Huko, japo sikuwa mzawa wala raia wa nchi hiyo, sheria ilikuwa ni ngao yangu na si rungu la kuniumiza. Nilikuwa na jeuri na haki ya kikatiba ya kumuuliza ofisa wa polisi sababu za kunisimamisha, na kumuuliza kwa lugha ya kisheria: "Je, niko chini ya ulinzi (Under arrest)?" Polisi aliponijibu "Hapana," nilikuwa na mamlaka kamili kama mwanadamu huru kumwambia "Ciao" (kwaheri) na kuendelea na safari zangu bila bughudha yoyote. Uhuru huu haukuwa upendeleo, bali ulikuwa ni matokeo ya mfumo unaofanya kazi.
Tanzania tunayoitaka sasa, na ambayo vizazi vya sasa vinapaswa kuipigania, ni nchi inayoongozwa na mfumo madhubuti wa kisheria na kitaasisi (Institutionalized System), na si mfumo unaosikiliza na kuabudu matamanio, mihemko, au hisia za mtu mmoja. Mfumo ukiwa imara, viongozi watanyooka; mfumo ukiwa dhaifu, hata mtu mwema akitawala atageuka kuwa dikteta. Ni wakati sasa wa kuacha kujenga viongozi wenye nguvu (strong men), na badala yake tujenge taasisi zenye nguvu (strong institutions).
