Parabolic
JF-Expert Member
- Dec 3, 2013
- 2,922
- 3,252
Kauli hiyo, iliyotolewa Septemba 8, 2026 katika mkutano wa kutafakari hali ya siasa nchini ulioandaliwa na Kituo cha Demokrasia Tanzania (TCD), imeibua swali kubwa: Je, uhuru wa habari Tanzania ulirejea kweli tangu Rais Samia aingie madarakani, au kulikuwa na ufunguzi wa awali uliofuatiwa na kurejea kwa mfumo wa udhibiti?
Ni kweli kwamba miezi ya mwanzo ya uongozi wa Rais Samia ilileta mabadiliko makubwa katika mazingira ya habari yaliyokuwa yamebanwa katika miaka ya mwisho ya utawala wa Rais John Magufuli.
Aprili 6, 2021, Rais Samia aliamuru vyombo vya habari vilivyofungiwa vifunguliwe na kuruhusiwa kuendelea na shughuli zao, akisema Tanzania haikupaswa kuonekana duniani kama nchi inayokandamiza uhuru wa vyombo vya habari.
Hatua hiyo ilizua matumaini makubwa ndani na nje ya Tanzania.
Baadaye, Februari 2022, Serikali ilirejesha leseni za magazeti manne yaliyokuwa yamefungiwa katika utawala uliopita—Mwanahalisi, Mawio, Mseto na Tanzania Daima.
Kwa hiyo, katika hoja yake hiyo, Wasira ana sehemu ya ukweli.
Lakini tatizo linakuja pale historia ya miaka mitano iliyofuata inapowekwa mezani.
Uhuru ulifunguliwa, lakini mipaka haikuondoka
Rais Samia alipofungua milango ya vyombo vilivyofungiwa, hakufuta mfumo wa sheria na mamlaka uliokuwa ukitumika kudhibiti sekta ya habari.
Sheria ya Huduma za Habari ya mwaka 2016 na kanuni mbalimbali za maudhui ya mtandaoni ziliendelea kuwepo. Freedom House imeeleza kuwa mfumo huo unazipa mamlaka uwezo mpana wa kudhibiti maudhui, usajili na uendeshaji wa vyombo vya habari, hali ambayo imechangia kujidhibiti kwa waandishi.
Na dalili kwamba uhuru huo ungekuwa na mipaka zilionekana mapema.
Agosti 2021, miezi michache tu baada ya Rais Samia kuingia madarakani, gazeti la Uhuru linalomilikiwa na CCM lilisimamishwa baada ya kuchapisha habari yenye kichwa, “Sina wazo kuwania urais 2025 – Samia.”
Serikali ilisema habari hiyo ilikuwa ya uongo. CCM nayo ilichukua hatua dhidi ya uongozi wa gazeti hilo na viongozi watatu waandamizi walichukuliwa hatua za kinidhamu.
Hili lilikuwa tukio muhimu kwa sababu lilionyesha kuwa hata baada ya kauli za “fungulieni vyombo vya habari”, mstari wa kile kinachoweza kuchapishwa bado ulikuwepo. Mstari huo ulizidi kuonekana miaka iliyofuata.
Rungu lilianza kuonekana tena
Mwaka 2024, Mwananchi Communications Limited ilikumbana na hatua kali baada ya TCRA kusimamisha kwa siku 30 shughuli za mtandaoni za The Citizen, Mwananchi na Mwanaspoti.
Hatua hiyo ilifuatia kuchapishwa kwa video ya uhuishaji kwenye mitandao ya The Citizen iliyotafsiriwa na mamlaka kama maudhui yaliyoweza kudhuru umoja wa kitaifa na amani. Magazeti hayo yaliendelea kuchapishwa kwa njia ya kawaida, lakini majukwaa yao ya mtandaoni yakasimamishwa.
Hapa ndipo mjadala wa uhuru wa habari ulipoanza kubadilika kutoka suala la “vyombo vilivyofungiwa wakati wa Magufuli” kwenda suala la mamlaka ya Serikali kuingilia kazi ya vyombo vilivyokuwa vinafanya kazi chini ya utawala wa Samia. Jambo hilo lilitokea wakati Tanzania ilikuwa ikiingia katika kipindi muhimu cha uchaguzi.
Uchaguzi wa 2025: Mtihani mkubwa zaidi
Kuelekea uchaguzi mkuu wa Oktoba 29, 2025, mazingira ya kazi kwa waandishi yalizidi kuwa magumu.
Mojawapo ya mabadiliko yaliyokuwa na athari kubwa ilikuwa utekelezaji mkali wa mfumo wa usajili na uidhinishaji wa waandishi kupitia Journalists Accreditation Board (JAB).
Julai 2025, JAB ilisema mtu anayefanya kazi kama mwandishi, mtangazaji, mpiga picha, mtayarishaji au mhariri wa maudhui alipaswa kuwa na angalau diploma ya uandishi wa habari au mawasiliano ya umma ili kupata ithibati. Watu kadhaa waliondolewa katika taaluma kwa kutokidhi vigezo hivyo.
Kwa upande mmoja, hoja ya taaluma na weledi ina mantiki. Vyombo vya habari vinahitaji watu wenye ujuzi na maadili ya kitaaluma. Lakini changamoto ilijitokeza pale suala la sifa za kitaaluma lilipoanza kuathiri uwezo wa baadhi ya watu waliokuwa tayari wamejijengea nafasi katika tasnia kufanya kazi.
Siku ya uchaguzi: Vyombo vya habari vilibanwa
Oktoba 29, 2025 ulikuwa mtihani mkubwa zaidi kwa uhuru wa habari.
Wakati wananchi wakielekea vituoni kupiga kura, waandishi walikabiliwa na changamoto za kupata taarifa na kufikia baadhi ya maeneo ya kupigia kura. Hii ilikuwa licha ya baadhi yao kuwa na vitambulisho vilivyotolewa na mamlaka za uchaguzi.
Kisha vurugu zilipoanza, hali ikawa mbaya zaidi. Mtandao ukakatika.
Taarifa zikawa ngumu kutumwa kutoka maeneo mbalimbali nchini. Mawasiliano kati ya waandishi, wahariri, vyanzo na wasomaji yakakatika kwa kiasi kikubwa.
African Union Election Observation Mission ilisema kulikuwa na uzimaji wa mtandao nchini Tanzania wakati wa uchaguzi, hali iliyodumu hadi Novemba 3, 2025, na kwamba hatua hiyo ilizuia wananchi kupata taarifa na pia ikaathiri uwezo wa waangalizi wa uchaguzi kufuatilia upigaji kura, kufungwa kwa vituo na kuhesabu kura.
Shirika la habari la Ujerumani (DW) baadaye ilieleza kuwa Tanzania ilipitia siku kadhaa za ukimya wa mawasiliano, huku waandishi wa ndani wakifanya kazi chini ya shinikizo na waandishi wa kimataifa wakikumbana na vikwazo vya kuingia nchini.
Hapo ndipo swali la uhuru wa habari lilipogeuka kuwa suala la haki ya wananchi kupata taarifa wakati muhimu zaidi wa maisha ya kisiasa ya nchi.
Vyombo vya nje viliendelea kupasha habari Tanzania
Katika kipindi ambacho vyombo vya ndani vilikuwa na ugumu wa kuripoti kwa uhuru, vyombo vya kimataifa vilionekana zaidi katika kufuatilia matukio ya uchaguzi na vurugu zilizofuata.
Al Jazeera, BBC, DW, CNN pamoja na vyombo vya Kenya viliripoti kuhusu maandamano, matumizi ya nguvu na madai ya vifo.
Serikali nayo ilivishutumu baadhi ya vyombo hivyo kwa kutokuwa na uwiano katika taarifa zao.
Hapa kuna mjadala muhimu wa kitaaluma: Je, suluhisho la habari ambayo Serikali inaona haina uwiano ni kuifunga au kuikosoa hadharani, au ni kutoa taarifa sahihi zaidi na kuwezesha waandishi wa ndani kufanya kazi?
Kwa mtazamo wa uhuru wa habari, chaguo la pili ndilo linalojenga uaminifu wa taasisi.
Waandishi wakawa sehemu ya waathirika
Tatizo halikuishia kwenye kufungwa kwa majukwaa. Waandishi wenyewe walikumbana na kukamatwa, kuzuiwa na vitisho wakati wa machafuko ya uchaguzi.
Ripoti ya Tanzania Human Rights Defenders Coalition imeandika kuhusu kuuawa kwa waandishi wawili katika vurugu zilizofuata uchaguzi—Kelvin Lameck Mwakangondya wa Baraka FM na Master Tindwa Mtopa, aliyekuwa akihusishwa na Clouds Media Group. Ripoti hiyo pia ilirekodi madai kuhusu kuuawa kwa Maneo Selanyika.
Kamati ya Kulinda Waandishi wa Habari (CPJ) nayo imeripoti mazingira ya hofu yaliyowafanya waandishi kushindwa kufanya kazi kwa uhuru baada ya uchaguzi. Miongoni mwa waliokamatwa alikuwa Godfrey Thomas Ng’omba wa Ayo TV, ambaye alikamatwa siku ya uchaguzi na baadaye akakabiliwa na mashtaka makubwa kabla ya mashtaka hayo kuondolewa.
Kwa hiyo, katika kipindi hiki, tatizo halikuwa tena tu “gazeti limefungiwa”. Lilikuwa limefika kwa mtu anayebeba kamera, kipaza sauti au kalamu.
JamiiForums, Jambo TV na Mwananchi
Mwelekeo huo ulionekana pia kwenye vyombo vya kidijitali. Septemba 2025, TCRA ilisimamisha leseni ya JamiiForums kwa siku 90, ikidai kuwa jukwaa hilo lilichapisha maudhui yaliyopotosha na kutukana Serikali na Rais. Hatua hiyo ilikuja wiki chache kabla ya uchaguzi mkuu.
Aprili 2026, Jambo TV nayo ilisimamishwa kwa siku 90 baada ya TCRA kusema ilichapisha maudhui yasiyothibitishwa na ya kupotosha kuhusu ripoti ya Tume ya Uchunguzi wa matukio ya baada ya uchaguzi.
Hizi si hatua za enzi ya Magufuli bali ni hatua zilizotokea chini ya Serikali ya Samia. Hapo ndipo hoja ya “Rais Samia alirejesha uhuru wa habari” inahitaji kuwekwa katika mizani pana zaidi.
Mwanahalisi: Je, tatizo ni uongo au utaratibu?
Agosti 19, 2026, Idara ya Habari (Maelezo) ilisimamisha kwa miezi sita leseni ya MwanaHALISI baada ya gazeti hilo kuchapisha habari yenye kichwa “Nchimbi agoma kujiuzulu.”
Maelezo ilisema habari hiyo haikuzingatia usahihi, mizania na uthibitishaji wa taarifa. Gazeti hilo lilipewa pia onyo kabla ya hatua hiyo.
Ndipo mjadala wa Septemba 8 ukafika kwenye kilele.
Neville Meena, mhariri wa taasisi ya Media Brain, akauliza kwa nini Serikali inapodai mtu amefanya kosa la jinai humpeleka mahakamani, lakini inapofika kwenye vyombo vya habari inaweza kuwa mlalamikaji, mwendesha mashitaka, hakimu na mtoa adhabu.
Wasira akajibu kwamba MwanaHALISI haikuwa imeandika habari bali ilikuwa imeandika uongo.
Hapa ndipo kuna tofauti muhimu ambayo haipaswi kupuuzwa.
Habari ya uongo inaweza kuwa na madhara. Lakini swali la msingi ni nani anayeamua kwamba ni uongo, kwa utaratibu gani na kwa haki gani ya kukata rufaa?
Tanzania Editors Forum imehoji mfumo ambao mamlaka inayotoa leseni pia inaweza kuwa mlalamikaji na mwamuzi wa suala linalohusu leseni hiyo.
Soma pia: Meena: Kwanini Serikali inapokamata wezi wa fedha inawapeleka Mahakamani, lakini kwa Waandishi wa habari inageuka
Uhuru wa habari haupimwi kwa vyombo vilivyofunguliwa pekee
Ni kweli Rais Samia alifanya jambo muhimu mwaka 2021 kwa kufungua baadhi ya vyombo vilivyofungiwa.
Ni kweli pia Serikali yake ilirejesha leseni za Mwanahalisi, Mawio, Mseto na Tanzania Daima mwaka 2022.
Lakini uhuru wa habari hauwezi kupimwa kwa idadi ya vyombo vilivyofunguliwa.
Unapimwa kwa uwezo wa mwandishi kuandika habari isiyompendeza Rais, Serikali, chama tawala, polisi au taasisi yoyote yenye nguvu bila kuogopa kufukuzwa, kukamatwa, kufungiwa au kupigwa.
Unapimwa pia kwa uwezo wa chombo cha habari kuripoti madai ya ukiukwaji wa haki za binadamu wakati mamlaka zenyewe zinapingwa.
Na unapimwa wakati wa uchaguzi, wakati wananchi wanahitaji taarifa huru zaidi. Kwa kipimo hicho, miaka mitano ya Rais Samia ina picha mbili.
Ikiwa uhuru ulirudishwa mwaka 2021, kwa nini miaka mitano baadaye waandishi bado wanaogopa, vyombo vinafungiwa, majukwaa ya kidijitali yanasimamishwa, mtandao unazimwa wakati wa uchaguzi na mamlaka inayotoa leseni inaweza pia kuwa mwamuzi wa hatima ya chombo?
