Hebu Twende Kazi.
1. MAANA NA WAJIBU WA WADHAMINI KATIKA UCHAGUZI WA RAIS
Maana:
Wadhamini ni raia wa Tanzania waliopo katika mikoa mbalimbali wanaotoa ridhaa yao kwa maandishi kwamba wanamkubali mgombea fulani kuwa mgombea wao wa urais kupitia chama au kama mgombea binafsi (kama ingekuwa inaruhusiwa).
Wajibu wa Kisheria:
Kifungu cha 39(1)(c) cha Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, 1977 kinasema mgombea wa urais lazima:
“Awe amedhaminiwa na watu wasiopungua 200 waliopo katika kila moja ya siasa zisizopungua kumi na mbili…”
Hii inasisitizwa na Sheria ya Uchaguzi wa Rais, Sura ya 343 na Kanuni za Tume ya Taifa ya Uchaguzi kwamba:
- Wadhamini wanapaswa kuwa wapiga kura halali,
- Kutoka mikoa tofauti (si chini ya 12),
- Wasihusishwe katika kumsaini mgombea zaidi ya mmoja,
- Na dhamana zao lazima ziwe halali kisheria (sahihi, saini, taarifa halisi).
Bila wadhamini halali, mgombea hana uhalali wa kikatiba wala kisheria kuwa kwenye karatasi ya kura. Hii inakwenda moja kwa moja kwenye sifa ya kugombea urais – siyo suala la kiutashi, bali la lazima kisheria.
2. UHUSIANO KATI YA SHERIA YA UCHAGUZI NA UTEUZI NDANI YA VYAMA
Sheria ya Uchaguzi (Sura ya 343) inasimamia
wagombea baada ya uteuzi ndani ya vyama.
Sheria ya Vyama vya Siasa (Sura ya 258) ndiyo inayosimamia namna vyama vya siasa vinavyopaswa kuendesha mchakato wa ndani wa
uteuzi wa wagombea.
Kifungu cha 10(b) cha Sheria ya Vyama vya Siasa kinavitaka vyama kuwa na “utaratibu wa kidemokrasia wa ndani” ikiwa ni pamoja na uteuzi wa wagombea kwa haki, uwazi na usawa.
Kesi ya Mussa Hamisi Mkama v Returning Officer (Bukombe Constituency) and 2 Others [2013] ilieleza wazi kwamba “Tume ya Uchaguzi haina mamlaka ya kuingilia mchakato wa uteuzi ndani ya chama, bali kazi ya Tume huanza baada ya uteuzi.”
Mchakato wa ndani wa uteuzi ni wa chama, lakini lazima uendane na kanuni za demokrasia kama ilivyoelekezwa na sheria ya vyama. Mara uteuzi unapotangazwa kwa Tume, Sheria ya Uchaguzi huchukua nafasi.
3. IKITOKEA MGONGANO KATI YA SHERIA YA UCHAGUZI NA SHERIA YA VYAMA VYA SIASA – IPI INA MAMLAKA ZAIDI?
Jibu:
Kwanza, ni muhimu kufahamu kuwa sheria hizi zinatekelezwa kwa malengo tofauti:
- Sheria ya Vyama → inasimamia mchakato wa ndani wa uteuzi.
- Sheria ya Uchaguzi → inasimamia mchakato wa kitaifa wa uchaguzi.
Lakini:
Ikiwa kuna mgongano, Katiba iko juu ya zote kwa mujibu wa Kifungu cha 64(5) cha Katiba, na pale ambapo sheria mbili za kawaida zinakinzana, sheria maalum juu ya jambo husika ndiyo inayotumika (lex specialis derogat legi generali).
Mfano: Kama kuna mgogoro kuhusu uhalali wa mgombea aliyepitishwa kwa kuvunja taratibu za chama (kwa mfano uteuzi wa kifisadi au batili), Mahakama inaweza kutumia Sheria ya Vyama vya Siasa kupima uhalali wa uteuzi, lakini Sheria ya Uchaguzi itatumika kwa muktadha wa utekelezaji wa uchaguzi.
Kesi Muhimu:
Katika Attorney General v Lohay Akonaay and Another [1995] TLR 80, Mahakama ya Rufani ilithibitisha kuwa haki ya msingi ya mtu haifutwi kwa sheria ndogo isiyoweka uwiano wa haki na maslahi ya umma. Hii ni muhimu katika muktadha wa mgombea anayedai kufutwa kwa kukosa wadhamini bila sababu ya msingi.
4. MGOMBEA WA URAIS ASIYEKUWA NA WADHAMINI – JE ANAWEZA KUPINGWA MAHAKAMANI?
Ndiyo.
Mgombea asiye na wadhamini wa kisheria hana sifa ya kikatiba. Anaweza kupingwa katika Mahakama ya Rufani kwa mujibu wa Kifungu cha 41(7)(c) cha Katiba na Kifungu cha 24 cha Sheria ya Uchaguzi wa Rais (Sura ya 343).
Zaidi, Kifungu cha 38(1) cha Katiba kinasema tu mtu mwenye sifa (ikiwemo wadhamini) ndiye anaweza kugombea.
Kesi ya Christopher Mtikila v Attorney General [1995] ilithibitisha kuwa masharti ya sifa za kugombea lazima yaheshimiwe kwa uangalifu mkubwa, na Mahakama inaweza kupima haki dhidi ya masharti hayo.
KISHERIA:
- Wadhamini ni kigezo halali cha kikatiba na kisheria. Mgombea bila wadhamini ni mgombea batili.
- Uteuzi ndani ya chama unatawaliwa na Sheria ya Vyama. Baada ya uteuzi, Sheria ya Uchaguzi inatawala.
- Katiba ndiyo sheria kuu – ikiwa sheria mbili zinakinzana, tafsiri ya kikatiba ndiyo inasimamia.
- Mahakama ina mamlaka ya kupokea pingamizi dhidi ya mgombea asiye na sifa, wakiwemo wale wasiokuwa na wadhamini.
MAPENDEKEZO YA KISERA:
- Vyama vya siasa vianzishe internal electoral commissions zenye uwazi.
- Sheria ya uchaguzi ifanyiwe tathmini ya kina na marekebisho ili kuruhusu mgombea binafsi kama ilivyotamkwa na Mahakama.
- Wadhamini wawe wanathibitishwa kiapo mbele ya maofisa wa sheria, siyo kukusanywa kama sahihi za matukio ya harusi.