Katika ulimwengu wa sasa wa kidijitali, huduma za kifedha kupitia simu za mkononi zimekuwa mkombozi mkubwa kwa watu wengi. Applikesheni kama M-Pesa zimeleta urahisi wa kufanya miamala, kulipia bili, kutuma na kupokea pesa, kwa haraka na salama — angalau ndivyo inavyotarajiwa. Hata hivyo, kuna udhaifu wa kiusalama (vulnerability) unaotishia usalama wa watumiaji wengi, hasa nchini Tanzania, ambao wengi bado hawajafahamu au kuchukulia kwa uzito unaostahili.
Udhaifu: Akaunti Moja, Simu Nyingi
Moja ya mapungufu makubwa ya kiusalama yaliyopo kwenye baadhi ya applikesheni za kifedha kama M-Pesa ni uwezekano wa akaunti moja kufunguliwa (login) kwenye simu mbili au zaidi kwa wakati mmoja bila kizuizi au taarifa yoyote kutumwa kwa mmiliki halali. Hii inamaanisha kuwa mtu akipata nywila (password) yako — iwe kwa njia ya ulaghai (phishing), uvujaji wa data, au kutumia namba zako zilizohifadhiwa vibaya — anaweza kufungua akaunti yako ya M-Pesa kwenye simu yake na kuendelea kufanya miamala kama vile ndiye mmiliki.
Jambo la kushangaza na kusikitisha ni kwamba hata pale ambapo mtumiaji anagundua kuwa akaunti yake ya M-Pesa imedukuliwa au inatumika kwenye kifaa kingine bila ruhusa, watoa huduma wa M-Pesa hawawezi kutoa msaada wa haraka au wa moja kwa moja kumsaidia.
Katika hali ya kawaida, mtu anapopiga huduma kwa wateja akilalamikia shughuli zisizoeleweka au kuingia kwa kifaa kisichojulikana, matarajio ni kuwa:
- Akaunti yake ifungiwe mara moja (temporary lock),
- Vipengele vyote vya kuingia vifutwe (force logout),
Tatizo linakuwa kubwa zaidi kwa sababu:
- Hakuna njia ya “Log out all devices” kama inavyopatikana kwenye huduma kama WhatsApp, Gmail au Facebook. Hii inampa mwizi uhuru wa kuendelea kutumia akaunti yako kwa muda mrefu bila wewe kujua.
- Hakuna notisi (notification) ya usajili wa kifaa kipya kwa baadhi ya applikesheni hizi. Hii inamaanisha mtumiaji halisi hatajua kuwa kuna kifaa kingine kimeingia.
- Kufuta au kubadili nywila hakusaidii, kwani baadhi ya apps haziwazuii walioko kwenye session ya awali kuendelea kutumia mpaka wafungwe kwa mkono, jambo ambalo halipo kwa sasa.
Njia za Wizi Zinazotumika
Wezi wa mtandaoni hutumia mbinu mbalimbali kupata nywila za watu, kama vile:
- Kutuma SMS au WhatsApp zenye viungo vya ulaghai (phishing links) zinazofanana na tovuti halali.
- Kupiga simu wakijifanya maofisa wa huduma kwa wateja na kuomba taarifa nyeti.
- Kutumia malware au apps bandia zinazodukua taarifa za kifaa.
- Kupata taarifa zako kupitia watu wa karibu (mfano, familia au marafiki) kwa sababu ya uaminifu wa kupindukia
Ushauri Kwa Makampuni ya Huduma za Kifedha.
Ni muhimu kwa makampuni kama Vodacom Tanzania (M-Pesa) na mengineyo kuhakikisha kuwa applikesheni zao zinakuwa na vipengele vya msingi vya kiusalama, ikiwemo:
- Tarifa ya kuingia kwa kifaa kipya (new device login alert).
- Chaguo la “log out all devices”, kwa hali ya dharura.
- Kufunga kifaa kingine moja kwa moja pindi nywila inapobadilishwa.
- Kutumia biometric login (alama ya kidole/uso) kama chaguo la usalama zaidi.