Tanzania ina watu na ardhi: Tunafeli wapi katika mkakati wa uzalishaji na kupunguza utegemezi wa nje ?

Tanzania ina watu na ardhi: Tunafeli wapi katika mkakati wa uzalishaji na kupunguza utegemezi wa nje ?

Mtu kati akina rost tamu ndiyo shida, hawataki tzalishe alizeti kwakuwa wanataka waagize korie toka nje wapate cha juu, sukari ya udalali ndiyo wanaitaka siyo ya Mtibwa, Kilombero nk
 
Wakuu,

Tunapozungumzia maendeleo ya nchi yetu, msingi mkuu wa Hayati Mwalimu Julius Kambarage Nyerere ulikuwa wazi: nchi inahitaji WATU NA ARDHI ili kujiletea maendeleo. Leo hii, miaka mingi tangu kuanzishwa kwa misingi hiyo, bado tunakabiliwa na kitendawili cha kuwa na rasilimali hizi mbili lakini bado tukategemea chakula na malighafi kutoka nje.

Nimeamua kuandika uzi huu kwa kuangalia kwa kina suala la kilimo, hasa uzalishaji wa ngano, tukizingatia nguvu kazi yetu (watu) na ardhi tuliyonayo.

Tuna Ardhi Kubwa, lakini kwa nini Tunashindwa Kujitosheleza kwa Ngano?

Hebu tuangalie zao la ngano.

Tanzania ina maeneo yenye mazingira yanayofaa kabisa kwa kilimo cha ngano, hususan katika nyanda za juu za kaskazini na kusini. Mikoa ya Arusha, Manyara, Kilimanjaro, Iringa, Njombe, Mbeya na Rukwa ni miongoni mwa maeneo muhimu yenye uwezo mkubwa wa uzalishaji.

Hata hivyo, mahitaji ya ngano nchini ni makubwa kuliko uzalishaji wetu wa ndani, na hivyo tunalazimika kuagiza kiasi kikubwa kutoka nje ya nchi.

Kwa mujibu wa takwimu za biashara za kimataifa (World Bank/UN Comtrade) na ripoti za kiuchumi, Tanzania iliagiza ngano na meslin zenye thamani ya takribani dola za Marekani milioni 392.2 mwaka 2024, kiasi kilichofikia takribani tani milioni 1.344. Takwimu hizi kutoka mabenki na taasisi za kifedha zinatupa picha halisi ya fedha nyingi za kigeni zinazotoka nchini kila mwaka kununua zao ambalo lingeweza kulimwa hapa nyumbani na Watanzania wenyewe.

Hoja yetu si kuacha kuagiza ngano mara moja, bali ni kuwa na mkakati thabiti wa kupunguza utegemezi huo kwa kuongeza tija na ushindani wa uzalishaji wa ndani.

Kuangalia mifano ya nchi kama Saudi Arabia na Ukraine kunaweza kutusaidia kuona namna ambavyo rasilimali watu na ardhi zinavyoweza kutumiwa kwa ufanisi au kukabiliwa na changamoto:

Saudi Arabia: Hii ni nchi yenye asilimia kubwa ya jangwa, upungufu mkubwa wa maji, na changamoto za asili katika kilimo. Pamoja na hayo, imewekeza kwa nguvu katika teknolojia, mifumo ya kisasa ya umwagiliaji, na mikakati ya usalama wa chakula ili kulinda uzalishaji wake wa ndani.

Ukraine: Inajulikana kama moja ya vikapu vya chakula duniani (breadbasket). Licha ya changamoto kubwa za kiusalama na vita vilivyoanza mwaka 2022, nchi hiyo imeendelea kuonyesha jinsi sekta ya kilimo ilivyowekewa mifumo madhubuti ya uzalishaji na usafirishaji wa nafaka kimataifa.

Somo kwetu si kwamba nchi hizi hazina changamoto, bali ni kwamba usalama wa chakula ni suala la mkakati wa kitaifa, uwekezaji sahihi, na usimamizi wa rasilimali watu na ardhi.

Swali la msingi ni hili:

Tunawezaje kujenga mfumo utakaotumia kwa ufanisi ardhi yetu na nguvu kazi yetu kupunguza utegemezi huu?

Tatizo sio Ardhi Pekee; ni Tija na Mipango ya Uzalishaji

Mara nyingi tunajivunia kuwa na ardhi kubwa inayofaa kwa kilimo. Lakini kumiliki ardhi si sawa na kuwa na chakula mezani.

Kilimo chenye tija kinahitaji mchanganyiko wa mambo ya msingi yafuatayo:

Mbegu Bora na Pembejeo: Zinazopatikana kwa wakati na kwa bei inayomuduwa na wakulima wadogo na wa kati.

Umwagiliaji na Teknolojia: Kuacha kutegemea mvua pekee na kutumia mashine na zana za kisasa za kilimo ili kuongeza mavuno kwa hekta.

Utafiti na Wataalamu: Kuunganisha taasisi za utafiti na changamoto halisi za mashambani.

Ufadhili na Masoko: Mitaji yenye riba nafuu kwa wakulima na miundombinu ya kuhifadhi na kusafirisha mazao.

Kama tunataka kupunguza uagizaji wa ngano, tunahitaji mpango kazi maalum wa miaka 5 hadi 10 wenye malengo yanayopimika: eneo litakalolimwa, tani zinazotarajiwa kwa hekta, gharama za uzalishaji, na ushirikishwaji wa viwanda vya ndani vya kusaga ngano kununua mazao ya wakulima wa nyumbani.

Wataalamu Wetu na Nguvu Kazi: Tunawatumia Vipi?

Tanzania ina vyuo na taasisi bora zinazozalisha wataalamu wa kilimo, zikiwemo Chuo Kikuu cha Kilimo cha Sokoine (SUA) na taasisi mbalimbali za utafiti.
Hata hivyo, kuna pengo kubwa kati ya elimu inayotolewa na mazingira halisi ya uzalishaji:

Wahitimu wengi wa kilimo wanajikuta wakifanya kazi nje ya taaluma zao kutokana na ukosefu wa mifumo inayowezesha kuanzisha biashara za kilimo au kupata ardhi ya uzalishaji kwa urahisi.

Vijana wetu wana nguvu kazi na maarifa, lakini mfumo unashindwa kuwakutanisha na mitaji, ardhi iliyopimwa kwa ajili ya kilimo cha kibiashara, na teknohama za kisasa.

Ukuaji wa uchumi na usalama wa chakula hauwezi kufikiwa ikiwa tutaendelea kulalamika kuhusu ukosefu wa ajira wakati rasilimali yetu kubwa (wataalamu na vijana) haijapewa nyenzo za kuzalisha mali kwenye ardhi yetu.
vyema wengi tuna matumaiani
 
Gentleman,
Kama taifa tupo vizuri sana kwa sasa. Na tumeanza kutoka kwenye kasunba na mkwamo huo wa utegemezi,

na,
kwasasa sasa hususani kwenye awamu hii ya 6 chini ya Rais Dr.Samia Suluhu Hassan, kwa sehemu kubwa zaidi ametuongoza vema kujiondoa huko kwenye utegemezi, na sasa tunazalisha na tunajitegemea na kufanya mambo yetu wenyewe na kwa gharama zetu wenyewe, mathalani hata uchaguzi mkuu wa Oct 2025, serikali ya Tanzania imeugharamia kwa 100% tofauti kabisa na vipindi vilivyopita.

Hata bajeti ya serikali,
kwa sehemu kubwa ni pesa za waTanzania.

Mpaka kufikia 2050,
Tanzania itajitegemea kwa 100% katika kila kitu, na kama ilivyo sasa hakuna taifa lolote duniani linaweza kuishinikiza au kuilazimisha TANZANIA namna ya kuendesha mambo yake ya ndani, kama ambovyo wakati mwingine vibaraka wanalazimisha mambo ya fanyike kama walivyotumwa na mabwenyenye yanayowafadhili.

Hata vibaraka wa mabwenyenye ya magharibi, kwasasa tunaweza kuwadhibiti wenyewe bila mbambamba yoyote :1Head:
kapimwe ukichaaa???? hamna nchi wala taifa duniani linajitegemea kwa kila kitu kwa asilimia 100 kima wewe na mpuuzi . unacchojua ni kuandika sasa.............sasa.....................sasa..........................sasa klama unajua lolote lala uko fala wewe
 
Akili hatuna,
Kampuni ya, tweeter/X inamapato makubwa kuliko nchi zote za, Afrika kwa pamoja, hivi Tweeter wanamiriki ardhi wapi?
Malaysia kwa kutumia bandari Yao tu, wana GDP, kubwa, kuliko nchi zote za East Afrika, east Afrika yote tupo watu milioni 250+! Tunazidiwa, mapato na, watu milioni 4 wa, Malysia!
Kikwazo, cha kuendelea, hii nchi ni CCM, nchi hahihitaji vikao kupata maendeleo,
Bongo moja tu inatosha, Qatar imefika ilipo kwa akili ya mtu mmoja aliyeweka mifumo, Turkey hivyo hivyo, malysia hivyo hivyo,
Israel wapo jangwani, wakitengeneza mfumo wa laser weapon moja tu, wakauza, ni mapato yetu ya miaka 10!
uko mweupe kichwani.... mfumo wa laser mfumo wa laser upi huo we fala????????unajua laser za bei chhe?????? kuongelea kampuni ya x na kupima na tz au africa ni matatizo ya akili hayo......

unalaumu badala uya kuwa kama mtoa mada fala wewe
 
Shida ni marketing price na elimu ya kilimo bora
still watu wamebase kwenye local cultivation
local cultivation sio kilimo bora??????????


una mind set gani kuwa kilimo bora ni teknology na mashine na mashamba makubwa large scale tuuuuu?
 
Ngano ina shida.
1. Nchi tajiri na wazalishaji wakubwa wa ngano wanawapa wakulima wao ruzuku kubwa sana. Matokeo yake wanazalisha ngano nyingi na wanaweza kuuza kwa bei rahisi na kushusha bei ya dunia. Wewe ukizalisha hapa Tanzania bila ruzuku na kutaka kuuza kwa bei ya dunia utspata hasara kubwa. Bei yake itakuwa chini kuliko hata ya mahindi.

2. Wakubwa-jinga na wafanyabiashara wanaingiza pesa nyingi kupitia import ya vitu. Mafuta ya kula, ngano, sukari, mchele, mbolea, mahindi ya bisi😁, nk nk. Hivyo kwao hakuna incentive ya kupunguza import.
3. Demokrasia. Kwenye nchi ya kidemokrasia si rahisi kubana imports ili kuongeza uzalishaji wa ndani. Wananchi/wapiga kura watakukula nyama ikitokea uhaba au bei kuongezeka.
 
Ngano ina shida.
1. Nchi tajiri na wazalishaji wakubwa wa ngano wanawaoa wakulima wao ruzuku kubwa sana. Matokeo yake wanazalisha ngano nyingi na wanaweza kuuza kwa bei rahisi na kushusha bei ya dunia. Wewe ukizalisha hapa Tanzania bila ruzuku na kutaka kuuza kwa bei ya dunia utspata hasara kubwa. Bei yake itakuwa chini kuliko hata ya mahindi.

2. Wakubwa-jinga na wafanyabiashara wanaingiza pesa nyingi kupitia import ya vitu. Mafuta ya kula, ngano, sukari, mchele, mbolea, mahindi ya bisi😁, nk nk. Hivyo kwao hakuna incentive ya kupunguza import.
3. Demokrasia. Kwenye nchi ya kidemokrasia si rahisi kubana imports ili kuongeza uzalishaji wa ndani. Wananchi/wapiga kura watakukula nyama ikitokea uhaba au bei kuongezeka.
kutaka kuuza kwa bei ya dunia utspata hasara kubwa.


na akati soko la ndani tuuu lipo juuuuu?????????????????????


Uzalishaji wa Ndani: Tanzania inazalisha wastani wa tani 100,000 hadi 119,000 pekee za ngano kwa mwaka. Uzalishaji huu unakidhi takriban asilimia 10 tu ya mahitaji yote ya nch


  • Njombe (hasa Wilaya ya Makete ambayo ni mzalishaji mkubwa sana kwa sasa)
  • Arusha, Manyara, na Kilimanjaro
  • Mbeya, Songwe, Rukwa, na Iringa

  • Kugawa Mbegu za Ruzuku: Serikali inasambaza mbegu bora za ngano kupitia Wakala wa Mbegu za Kilimo (ASA) kwa wakulima ili kuongeza tija ya uvunaji.
  • Kutenga Ardhi: Serikali imetenga maeneo maalum (zaidi ya hekta 400,000) katika mikoa inayozalisha ngano kwa ajili ya kilimo cha zao hili.
  • Soko la Ndani: Kuweka sera zinazowataka wasindikaji na wamiliki wa viwanda vya kusaga ngano nchini kununua kwanza ngano inayozalishwa na wakulima wa ndani.




soko la ndani tuu litatosha.


majibu niliyotoa yanamjibu hata mtoa mada
 
unaaju Historia zao au uko nyuma ya keyboard na kufuatilia maneno waliyokuwa wanaongea mbelke ya media ndio kwako unaita uzalendo????

Magufuli ,alikuwa mzalendo
NYERERE alikuwa mzalendo
Mandela alikuwa mzalendo
Samora na Lumumba...Hawa mpaka timewapa majina ya barabara za mitaa ya kwetu
GADAFI.alikuwa mzalendo na alisisitiza UMOJA WA Africa,benki ya Africa na aliwasaidia wananchi wake.
Ambaye bado sijaona alishika madaraka ya uongozo ni LISU TU,ila naamini ana mzalendo,kama alipigwa RISASI lakini bado akarudi nchini kwa AJILI ya UPENDO kwa TAIFA lake,siamini kama lisu anapigania maslahi yake binafsi..angekuwa anataka kulamba asali angeshalamba..

Nipo tayari kujifunza kutoka KWAKO, napenda kujifunza kutoka kwa kila MTU,siwezi kusema najua kila kitu,

Nakusikiliza mkuu..UTOE HISTORIA ZAO,ili tupate kujifunza hapa.
 
Magufuli ,alikuwa mzalendo
NYERERE alikuwa mzalendo
Mandela alikuwa mzalendo
Samora na Lumumba...Hawa mpaka timewapa majina ya barabara za mitaa ya kwetu
GADAFI.alikuwa mzalendo na alisisitiza UMOJA WA Africa,benki ya Africa na aliwasaidia wananchi wake.
Ambaye bado sijaona alishika madaraka ya uongozo ni LISU TU,ila naamini ana mzalendo,kama alipigwa RISASI lakini bado akarudi nchini kwa AJILI ya UPENDO kwa TAIFA lake,siamini kama lisu anapigania maslahi yake binafsi..angekuwa anataka kulamba asali angeshalamba..

Nipo tayari kujifunza kutoka KWAKO, napenda kujifunza kutoka kwa kila MTU,siwezi kusema najua kila kitu,

Nakusikiliza mkuu..UTOE HISTORIA ZAO,ili tupate kujifunza hapa.
hao wote amna mzalendo hata mmoja zaidi walikuwa cheap dictators
 
Magufuli ,alikuwa mzalendo
NYERERE alikuwa mzalendo
Mandela alikuwa mzalendo
Samora na Lumumba...Hawa mpaka timewapa majina ya barabara za mitaa ya kwetu
GADAFI.alikuwa mzalendo na alisisitiza UMOJA WA Africa,benki ya Africa na aliwasaidia wananchi wake.
Ambaye bado sijaona alishika madaraka ya uongozo ni LISU TU,ila naamini ana mzalendo,kama alipigwa RISASI lakini bado akarudi nchini kwa AJILI ya UPENDO kwa TAIFA lake,siamini kama lisu anapigania maslahi yake binafsi..angekuwa anataka kulamba asali angeshalamba..

Nipo tayari kujifunza kutoka KWAKO, napenda kujifunza kutoka kwa kila MTU,siwezi kusema najua kila kitu,

Nakusikiliza mkuu..UTOE HISTORIA ZAO,ili tupate kujifunza hapa.
hakuna kiongozi hata mmoja anayetambulika rasmi kuwa mzalendo kwa asilimia 100. Hii ni kwa sababu dhana ya "uzalendo wa asilimia 100" ni ya kinadharia na ya hisia, na tathmini ya kiongozi yeyote hutegemea mtazamo wa upande unaoangalia (kwa mfano, shujaa wa nchi moja anaweza kuwa adui au mdhalimu kwa nchi nyingine.


Mitazamo Tofauti: Kiongozi kama Adolf Hitler wa Ujerumani alijiona mzalendo wa asilimia 100 kwa taifa lake, lakini uzalendo wake uliomulikwa na chuki ulisababisha maafa makubwa na vifo vya mamilioni ya watu duniani.
Makosa ya Kibinadamu: Kila kiongozi ana mapungufu yake. Hata viongozi wazuri walifanya maamuzi ya kisiasa au kiuchumi yaliyowaumiza baadhi ya wananchi wao, jambo linalofanya wakosoaji wao wasiwape alama kamili za uzalendo.


NIKAWAIDA MABABA WA MATAIFA DUNIANI HUONEKANA UZALENDO ILA UKIPIMA KWA VIPIMO NA AKILI YA KAWAIDA SASA UTAGUNDUA WENGI WALIKUWA SIFURI
 
Tanzania bado inategemea kuagiza baadhi ya mazao ya chakula na bidhaa za kilimo kutoka nje ya nchi ili kuziba pengo la mahitaji ya ndani.
Yafuatayo ndiyo mazao na bidhaa kuu za kilimo ambazo Tanzania inaagiza kwa wingi kutoka nje, pamoja na takwimu zake za uzalishaji, mahitaji na gharama:

1. Mafuta ya Kula (Edible Oil)
Hili ndilo zao/bidhaaa inayoongoza kwa kuigharimu nchi fedha nyingi za kigeni baada ya ngano. [1]
  • Mahitaji kwa Mwaka: Takriban tani 732,970.
  • Uzalishaji wa Ndani: Karibu tani 305,900 pekee.
  • Kiwango Inachoagizwa Nje: Zaidi ya tani 420,000 (huzibwa zaidi na mafuta ya mawese, alizeti, na soya kutoka nchi kama Malaysia na Indonesia).
  • Gharama: Tanzania inatumia zaidi ya Dola za Kimarekani milioni 200 hadi 350 (wastani wa TZS bilioni 500 hadi bilioni 900+) kila mwaka. [1, 2, 3]

2. Ngano (Wheat)
Kama tulivyoona awali, ngano inachukua nafasi kubwa katika uagizaji wa nafaka. [1]
  • Mahitaji kwa Mwaka: Zaidi ya tani milioni 1.2 hadi 1.5.
  • Kiwango Inachoagizwa Nje: Takriban tani 860,000 hadi milioni 1.1 kila mwaka (sawa na zaidi ya 85% ya mahitaji).
  • Gharama: Inagharimu takriban TZS trilioni 1.3 ($460+ milioni) kwa mwaka. [1, 2, 3, 4]

3. Sukari (Sugar)
Ingawa viwanda vya ndani (kama Kilombero, Kagera, Mtibwa, na TPC) vinazalisha kwa wingi, bado kuna uhaba wa sukari ya mezani na ile ya viwandani (Industrial Sugar). [1, 2]
  • Mahitaji kwa Mwaka: Zaidi ya tani 550,000 hadi 600,000 (ikijumuisha sukari ya majumbani na viwandani).
  • Uzalishaji wa Ndani: Wastani wa tani 380,000 hadi 400,000.
  • Kiwango Inachoagizwa Nje: Takriban tani 150,000 hadi 220,000 ili kuziba pengo hasa kipindi cha mapungufu ya uzalishaji.
  • Gharama: Inagharimu takriban Dola za Kimarekani milioni 250 (zaidi ya TZS bilioni 680) kwa mwaka. [1, 2]

4. Maziwa na Bidhaa za Maziwa (Dairy Products)
Pamoja na kuwa na idadi kubwa ya ng'ombe, uhamasishaji na usindikaji wa ndani bado haukidhi mahitaji ya maziwa ya unga (milk powder), siagi na jibini (cheese) kwa ajili ya viwanda na hoteli. [1, 2]
  • Kiwango Inachoagizwa Nje: Uhitaji mkubwa upo kwenye maziwa ya unga ya viwandani na jibini.
  • Gharama: Tanzania inatumia takriban Dola za Kimarekani milioni 20 (zaidi ya TZS bilioni 54) kila mwaka kuagiza bidhaa hizi. [1, 2]

5. Samaki na Mazao ya Baharini / Uvuvi (Fish & Seafood)
Licha ya Tanzania kubarikiwa kuwa na Bahari ya Hindi na maziwa makubwa (kama Victoria, Tanganyika, na Nyasa), bado kuna uagizaji wa samaki (hasa aina ya Mackerel/Sardines maarufu kama 'Samaki wa Mchina'). [1]
  • Sababu: Huhitajika ili kukidhi soko la chini linalotafuta samaki wa bei nafuu. Serikali imekuwa ikiweka mikakati ya kukuza uchumi wa buluu ili kuondoa aibu hii ya kuagiza samaki nje. [1]

6. Mbolea (Fertilizer) – Pembejeo ya Kilimo
Ingawa si zao la chakula, ni pembejeo kuu inayoiendesha sekta ya mazao nchini. [1]
  • Mahitaji kwa Mwaka: Zaidi ya tani 500,000 hadi 700,000.
  • Kiwango Inachoagizwa Nje: Zaidi ya 90% hadi 99% ya mbolea yote inayotumika nchini inaagizwa kutoka nje (kama vile Urea, DAP, na NPK). [1]



Jedwali la Muhtasari wa Mazao na Bidhaa Zinazoagizwa kwa Wingi

Zao / BidhaaAsilimia Inayoagizwa NjeWastani wa Gharama kwa Mwaka (TZS)Nchi Zinazotoa Zaidi
Ngano~85% - 90%TZS Trilioni 1.3Urusi, Ukraine, Australia
Mafuta ya Kula~60%TZS Bilioni 540 - 900+Malaysia, Indonesia (Palm oil)
Sukari~30%TZS Bilioni 680Brazil, India, Thailand
Mbolea~95%TZS Bilioni 600+Saudi Arabia, China, Morocco, Urusi
Maziwa ya Unga / JibiniInategemea viwandaTZS Bilioni 54Kenya, Afrika Kusini, Ulaya
Kumbuka: Serikali kupitia Programu ya Kuendeleza Sekta ya Kilimo (ASDP II) kwa sasa inawekeza nguvu nyingi kwenye kuongeza mashamba ya alizeti na michikichi (kwa mafuta ya kula) na kuongeza mashamba ya miwa ili kuifanya Tanzania ijitosheleze kikamilifu (Self-sufficiency) ifikapo mwaka 2027-2030.




NYERERE NA MAGUFULI ULIOWATAJA WALISAIDIA NINI?


ANYWAY kwa raisi mwenye akili na mzalendo hapo hutarget tuu soko la ndani la watu million 60-70 unaenda mbali ku target watu mara mbili yake yaani million 120+ sasa utaona mambo ya kupoteza muda na ukiritimba na upumbavu wa viongozi unatufikisha pabaya
 
1791997209565.png





IMAGINE KWA TANZANIA HII INAWEZEKANA KABISA TATIZO NAMBA 1.2.3 NA pesa bora hata nchi iuzwe kwa hali hii
 
tunajitahidi,kwasasa tuna oversupply ya mahindi,nyanya,vitunguu,mchele na hatujui tuuze wapi,bei ziko chini
Siku nyingi hujaonekana; pengine ni kwa sababu ya hayo uliyoyaweka hapo; pamoja na kwamba sikubaliani na sababu.
Hiyo ziada ya mahindi hata kuku hawawezi kuyatumia tukapata nyama na mayai?
Hata hayo mengine uliyo orodhesha; nyanya bado sokoni watu wananunua 'tomato paste' toka nje!

Mkuu, 'Elungata', hii ni mada ya kufikirisha sana aliyoleta hapa 'mkuu 'Manyanza', pamoja na kwamba 'timing' yake ni mbovu.

Jibu la mada nzima ni moja tu: Hakuna uongozi unaoelewa kutatua maswala ya umaskini wa waTanzania.
 
NYERERE NA MAGUFULI ULIOWATAJA WALISAIDIA NINI?
Waliweka 'focus'. Wali-highlight. Wewe ulitaka kila jambo lirekebishwe kwa wakati huo huo mmoja?
Hata juhudi za mwanzo zilizofanywa, zikaja kuvurugwa na hao wengine. Ujenzi wa nchi hauendi namna hiyo.
 
Viongozi wabovu wasio na dhamira njema pamoja na maono mapana pamoja na Siasa chafu, ambapo imepelekea kuibuka kwa watu wa kusifu na kuabudu wakiamini watapata chochote kitu, hii imepelekea watu wenye uwezo na akili kuwekwa kando na watu wasio na weledi kushika nyanja mbali ndani na nje ya serikali, principles ya meritocracy haipo tena katika taifa letu
 
Back
Top Bottom