Uchambuzi wa Hotuba ya Bajeti ya Waziri Mkuu 2026/2027: Tusome katikati ya mistari

[Makumbele]

"Kama baba wa familia anasema 'tutajenga nyumba kubwa mwaka huu', unauliza maswali ya msingi: Bajeti iko wapi? Fundi ni nani? Nyenzo zimenunuliwa? Tutamaliza lini?" Vivyo hivyo, tunapaswa kuihoji Serikali.

Zingatia: Tarehe mosi Aprili 2026, Waziri Mkuu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Dkt. Mwigulu Lameck Nchemba (Mb.) aliwasilisha Hotuba ya Bajeti ya Ofisi ya Waziri Mkuu kwa Mwaka 2026/2027. Hotuba ina kurasa 131. Watanzania wengi hawatapata muda wa kuisoma yote. Ipo hapa

Muhimu kukumbuka:

1. Dkt. Nchemba alikuwa Waziri wa Fedha kuanzia Machi 2021 hadi alipoteuliwa Waziri Mkuu mwezi Novemba 2025. Hivyo, matokeo ya mwaka 2025/2026 anayojipongeza nayo — kwa kiasi kikubwa ni kazi yake mwenyewe. Huu ni self-review — hakuna mtu anayeshusha alama ya mtihani wake mwenyewe kwa uadilifu kabisa.
2. Hotuba iliwasilishwa wakati wa mazingira magumu ya kisiasa: baada ya Uchaguzi Mkuu wa 29 Oktoba 2025 uliotawaliwa na maandamano na vifo vilivyoripotiwa na Ofisi ya Haki za Binadamu ya UN. Hotuba haigusii hata kidogo matukio haya.
3. Misaada ya kimataifa imepungua kwa kasi: USAID imefungwa, PEPFAR imekatwa, na Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani (Desemba 2025) ilitangaza kupitia upya uhusiano wake na Tanzania. Tanzania bado HAIJASAINI makubaliano mapya ya kinyongo-mbili na Marekani. Hili linagusa moja kwa moja bajeti.

1. MUHTASARI

Nini Waziri Mkuu alichoomba?

Ofisi ya Waziri Mkuu inaomba Bunge liidhinishe shilingi trilioni 12.5 (TSh 12,502,356,160,000) kwa mwaka 2026/2027. Kati ya hizo:

• TSh trilioni 8.73 ni matumizi ya kawaida (recurrent) — mishahara, posho, uendeshaji.
• TSh trilioni 3.77 ni matumizi ya maendeleo (development) — miradi, ujenzi.

Vilevile, Mfuko wa Bunge unaomba TSh bilioni 225.

Kubwa zaidi: OR-TAMISEMI pekee inachukua TSh trilioni 12.27 kati ya TSh trilioni 12.5 (zaidi ya 98%). Hii ni kwa sababu OR-TAMISEMI ndio inayolipa mishahara ya walimu, wauguzi, watumishi wa Halmashauri — nguzo ya huduma za msingi.

Mafanikio makuu aliyotaja Mwigulu

• Uchumi: Ukuaji wa 6.0% robo ya tatu ya 2025 (juu ya 5.5% ya 2024).
• Mfumuko wa bei: Wastani 3.5% (Julai–Desemba 2025), ndani ya lengo la 3–5%.
• Makusanyo ya kodi: TSh trilioni 26.63 zilikusanywa Julai 2025–Februari 2026 (103.7% ya lengo; ukuaji wa 19.27% mwaka-kwa-mwaka).
• Akiba ya fedha za kigeni: Dola bilioni 6.3 (miezi 4.8 ya uagizaji).
• Bima ya Afya kwa Wote Awamu 1: Kaya 276,004 (watu 1,457,602).
• Bilioni 200 zilitolewa kwa vijana kwa ajili ya kujiajiri (Februari 2026).
• Ajira: 625,273 zilizalishwa; kati yake 242,656 za wazawa kupitia vibali 12,549 vya wageni.
• Elimu bure: TSh bilioni 383.22 kati ya bilioni 510.96 zilitolewa (75%).
• SGR: Vipande kadhaa — Mwanza–Isaka (67.85%), Makutupora–Tabora (14.54%), Tabora–Kigoma (9.06%), n.k.
• Bomba la Mafuta la Hoima–Tanga: 81% (kutoka 52% Februari 2025).
• Viwanja vya Dodoma: Ujenzi wa kiwanja kimoja umefikia 4% tu — huku AFCON 2027 ikiwa ni mwakani tu.
• Wastaafu: Pensheni ya chini imeongezeka kutoka TSh 100,000 hadi 250,000 kwa mwezi.

Vipaumbele kwa 2026/2027 kwa mujibu wa Waziri Mkuu

PM ametoa msisitizo katika maeneo 11, ikiwemo:

• Kuanza utekelezaji wa Dira 2050 (iliyozinduliwa 17 Julai 2025).
• Kuongeza ukusanyaji wa mapato kupitia TEHAMA na POS.
• Kutekeleza mapendekezo ya Tume ya Kutathmini Maboresho ya Mfumo wa Kodi (ripoti imewasilishwa 18 Machi 2026).
• Kukamilisha maabara na vyoo shuleni kabla ya wanafunzi wa elimu ya lazima ya miaka 10 kujiunga kidato cha kwanza mwaka 2028.
• Kupeleka maji kwenye shule zote na vituo vya afya ndani ya miezi 6 ya bajeti kuanza.

2. MAMBO YANAYOHITAJI KUANGALIWA

Haya ndiyo maeneo yanayohitaji makini kubwa kutoka kwa Watanzania:

#1: Kiongozi anayejipongeza mwenyewe

Katika aya ya 16, 24, 25, 26–41, PM anasimulia mafanikio ya 2025/2026. Lakini kwa miezi 7 kati ya miezi 8 ya kipindi hicho, yeye mwenyewe alikuwa Waziri wa Fedha anayehusika moja kwa moja na ukusanyaji wa mapato, matumizi, na diplomasia ya fedha. Kisha aliteuliwa Waziri Mkuu tarehe 13 Novemba 2025.

Kwanini ni muhimu: Katika familia yoyote, mtu hawezi kuwa anapika chakula na kuwa mhakiki wa ladha kwa wakati mmoja. Hii inafanya takwimu za "mafanikio" kuwa za kujisifu badala ya kujihoji. Hakuna tathmini huru. Hakuna tafakari juu ya makosa.

Ulinganisho wa familia: Baba anasema "mwaka huu familia tulifanikiwa kupunguza madeni", ilhali yeye mwenyewe ndiye aliyekuwa akiendesha hesabu za familia. Kabla ya kukubali, unamuomba onyesho la account bank, risiti, na maoni ya mama na watoto.

#2: Ukimya juu ya Misaada ya Nje Iliyokatwa

Aya ya 35 inasema "misaada kutoka kwa washirika wa maendeleo" ilikuwa TSh bilioni 754.26 kwa Julai 2025–Februari 2026. Hotuba inapendekeza kuendelea mwelekeo huo huo bila kushughulikia ukweli huu uliothibitishwa kimataifa:

• USAID ilifungwa Januari 2025.
• Matibabu ya UKIMWI nchini Tanzania yameripotiwa kukabiliwa na uhaba na watu kupunguza kipimo cha ARV, kutokana na ukataji wa PEPFAR.
• Desemba 2025, Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani ilitangaza kupitia upya uhusiano na Tanzania.
• Tanzania HAIJASAINI makubaliano mapya ya bilateral ya afya na Marekani (wakati nchi nyingi Afrika zimesaini).
• Hapa bado sijagusia Sweden, Umoja wa Ulaya, na Wadau wengine wa Maendeleo kusitisha ufadhili wao kwa Tanzania

Hotuba ina aya moja tu ya uhuru wa kifedha wa ndani wa UKIMWI (aya 169) inayotaja TSh bilioni 26.8 zilizokusanywa — lakini haitoi uchanganuzi wa pengo, haiorodheshi nini kitakatwa kwanza ikiwa misaada itaendelea kupungua.

Kwanini ni muhimu: Mpango wa Bima ya Afya kwa Wote, matibabu ya bure ya UKIMWI, na mipango mingi ya afya ya umma — yanategemea misaada ya nje kwa mamilioni ya Watanzania. Kama bajeti haijawajibika kwa hatari hii, kuna hatari halisi ya huduma kukatika ghafla.

Ulinganisho wa familia: Mjomba wako alikuwa anakutumia TSh 300,000 kila mwezi kusaidia ada. Akaacha. Lakini bado unasema "mwaka huu tutaendelea na mpango uleule wa ada." Mwalimu akikuuliza, utajibu nini?

#3: Pengo Kubwa la Elimu Lisiloelezwa

Aya ya 139 inakiri: Jumla ya TSh trilioni 1.77 zinahitajika kuandaa miundombinu ya wanafunzi 3,021,177 watakaojiunga kidato cha kwanza 2028 (madarasa 23,226, vyoo 46,632, maabara 9,366, walimu 40,192).

Lakini aya ya 140 inasema, mwaka huu 2026/2027:

• Shilingi bilioni 139.28 kutoka mapato ya ndani ya Halmashauri kwa madarasa 4,193 + vyoo 13,943.
• Shilingi bilioni 7 kutoka Serikali Kuu kwa maabara 233.
• Jumla: TSh bilioni 146.28 — sawa na asilimia 8.3 tu ya mahitaji.

Hotuba haielezei miaka miwili iliyobaki (2026/27 na 2027/28) vitatoa wapi pesa za kuziba pengo la asilimia 91.7 lililobaki (takriban TSh trilioni 1.62).

Kwanini ni muhimu: Iwapo pengo hili halitazibwa, wanafunzi wa elimu ya lazima ya miaka 10 watakosa darasa, choo, maabara, au mwalimu. Hii ni ahadi kubwa ya kisiasa ya CCM — lakini hesabu hazitoshelezi.

Ulinganisho wa familia: Baba amesema "mwakani binti atasoma chuo kikuu; gharama ni milioni 12." Mwezi huu anaweka akiba ya TSh 100,000. Mama anamuuliza: "Miezi 11 iliyobaki utapata milioni 11 vipi?" Baba hajibu.

#4: "Mapendekezo ya Tume ya Kodi" bila Uwazi (The Invisible Tax Commission Report)

Aya 38–41 zinasimulia kuwa Rais aliunda Tume ya Kutathmini Maboresho ya Mfumo wa Kodi, na ripoti ilikabidhiwa 18 Machi 2026 (wiki mbili tu kabla ya hotuba). Aya ya 40 inadai hii ni mapitio ya kwanza ya kodi katika miaka 30. Kisha msisitizo #11 unawaelekeza Wizara zote "kuanza kutekeleza mapendekezo."

Tatizo kubwa: Hotuba hata katika kurasa 131 haijaambia Watanzania mapendekezo haya ni yapi. Je:

• Kuna Kodi mpya zitaanzishwa? Kwenye nini?
• Viwango vya VAT vitabadilika?
• Msamaha wa kodi utaondolewa sekta zipi?
• Wafanyabiashara wadogo (machinga) watachangia zaidi?
• Sekta ya Madini au Utalii zitachangia vipi?

Waziri Mkuu aliyekuwa Waziri wa Fedha ametoa amri ya kuanza kutekeleza bila kutoa maandiko — na Bunge halina fursa ya kujadili mabadiliko haya kabla ya utekelezaji.

Kwanini ni muhimu: Mfumo wa kodi ndio unaogusa kila Mtanzania — mjasiriamali wa kidumu, mama muuza vitumbua, mkulima wa mahindi. Mabadiliko makubwa yakifanywa bila mjadala wa wazi, yataathiri kipato cha mamilioni.

Ulinganisho wa familia: Kaka mkubwa anasema, "nimefanya utafiti wa jinsi bora ya kuongeza mchango wa kila mmoja katika familia — lakini sasa naomba tuanze kutekeleza. Utajua utakapoombwa kuchangia."

#5: Ukimya juu ya Matukio ya Oktoba–Novemba 2025

Aya ya 189–195 zinahusu "Ulinzi na Usalama." Zinasifia Jeshi la Wananchi kwa ushiriki wao DRC, Lebanon, Sudan Kusini. Aya ya 194 inasema: "Ni muhimu kwa wananchi wote bila kujali itikadi za dini na siasa kulinda rasilimali za Taifa, kuongeza uzalendo, kupinga chuki…"

Lakini hakuna neno hata moja kuhusu:

• Matukio ya kabla na baada ya baada ya Uchaguzi Mkuu wa 29 Oktoba 2025;
• Ripoti za Ofisi ya Haki za Binadamu ya UN kuhusu vifo vya raia;
• Tamko la Bunge la Umoja wa Ulaya la kulaani hali ya haki za binadamu Tanzania.

Sehemu ya "Salamu za Pole" (aya 3–14) inaorodhesha vifo kadhaa — kwa Mbunge Lukuvi, Kardinali Pengo, Jaji Manning, mwanamuziki Hiza, waathirika wa mafuriko na ajali — lakini haikumbuki raia waliopoteza maisha wakati wa maandamano ya Oktoba–Novemba 2025. Hivi mnaandaa Bajeti ajili ya Viongozi au Wananchi? Yaani Waziri Mkuu anatuonaje?

Kwanini ni muhimu: Katiba ya Tanzania inazitambua haki za binadamu za kila raia. Bajeti ya Ofisi ya Waziri Mkuu inajumuisha "Uratibu wa Mahusiano" (aya 224–225). Upatanishi halisi huanza kwa kukiri maumivu ya Taifa, siyo kukwepa.

Ulinganisho wa familia: Baada ya mgogoro mkubwa kati ya watoto, baba anakusanya familia chakulani lakini anaongea tu kuhusu bajeti ya shule na mboga. Hakuna anayejadili mgogoro. Amani haijajengwa — imefichwa.

3. MAMBO MENGINE YA KUANGALIA

Maeneo haya siyo mabaya sana, lakini yanahitaji uwazi zaidi na mjadala.

#1: SGR — Muda gani, Gharama gani, Mwaka gani tutamaliza?

Aya 126–128 zinatoa asilimia za utekelezaji:

• Mwanza–Isaka (km 341): 67.85%
• Makutupora–Tabora (km 368): 14.54%
• Tabora–Isaka (km 165): 8.95%
• Tabora–Kigoma (km 506): 9.06%
• Uvinza–Malagarasi–Msongati (km 282): "maandalizi yanaendelea"

Lakini hotuba haitoi:

• Jumla ya gharama ya kila kipande;
• Tarehe ya ukamilishaji iliyowekwa awali dhidi ya ya sasa (je, kuna mabadiliko?);
• Deni linalohusishwa na ujenzi na ratiba ya kurejesha;
• Kulinganisha na Kenya SGR au Ethiopia–Djibouti kwa gharama kwa kilomita.

Swali kwa Bunge: Kwa kasi ya sasa, kipande cha Tabora–Kigoma kitamalizika mwaka gani halisi? Nawaona wabunge wakifanya kuisifia hotuba bila kuangazia maeneo vitu kama hivi. Tunazo taarifa za ‘mtu mzito’ kuwa nyuma ya mradi huu wa SGR na kupiga pesa ndefu. Kuna siku tutaanika kila kitu!

#2: Uwiano wa Maji Vijijini Hauendani na ‘Amri’ ya Waziri Mkuu

• Aya 173: "wastani wa upatikanaji wa maji vijijini umefikia asilimia 85.2".
• Msisitizo #7: "ndani ya miezi sita… huduma ya maji ipatikane kwenye shule na vituo vyote vya kutolea huduma ya afya… ni marufuku kwa wanafunzi kubeba maji kupeleka shuleni."

Kama asilimia 85.2 ya watu vijijini wanapata maji, kwanini wanafunzi bado wanabeba maji shuleni? Uwiano huu wa 85.2% huenda unahesabu miundombinu iliyojengwa (mabomba, visima) badala ya upatikanaji halisi wa kila siku (maji yanayotoka mabombani).

Swali kwako mwananchi: Kijijini kwenu hesabu inasemaje dhidi ya hali halisi? Je, tuna pengo kati ya "paper infrastructure" na "flowing water"?

#3: Miradi ya Muda Mrefu Iliyosimama — Liganga, Mchuchuma, Engaruka

Aya ya 51 inataja tena: "Liganga na Mchuchuma pamoja na mradi wa Magadi Soda Engaruka" kama maeneo ya uwekezaji wa kimkakati.

Lakini miradi hii imetajwa katika bajeti za Serikali tangu miaka ya 2010 — chini ya awamu tatu tofauti za urais. Nadhani kuna kizazi flani maneno “Liganga na Mchuchuma” yamegeuka ‘wimbo ulio bora’ masikioni mwetu.

Hotuba haitoi:

• Nini kimechelewa?
• Mwekezaji ni nani?
• Muda wa ukamilishaji?
• Hasara ya Tanzania kwa kuchelewa (opportunity cost)?

Wananchi wa Mkoa wa Njombe (Liganga) na Ludewa (Mchuchuma) wanangoja kwa zaidi ya miaka 15.

MAPENDEKEZO YANGU

Nina mapendekezo haya kwa wadau, asasi za kiraia na hata waandishi wa habari/media:

A. Kuhakiki madai kupitia hati za umma

1. Ni muhimu kudai ripoti ya Tume ya Kodi. Asasi za Kiraia na Media, nashauri mtumie Sheria ya Haki ya Kupata Taarifa (Access to Information Act, 2016) kuomba Ripoti kamili ya Tume ya Kutathmini Maboresho ya Mfumo wa Kodi iliyowasilishwa 18 Machi 2026. Mkiikosa, fuatilieni na Ombudsman.
2. Linganisheni hesabu. Bajeti ya Wizara ya Fedha (itafika Juni 2026) italeta muhtasari wa mapato jumla. Itapendeza kulinganisha na takwimu za PMO: Je, TSh 26.63 trilioni ya makusanyo inaonyesha vyanzo vipi? Sekta gani iliongeza mchango? (TRA Annual Report ndio kiongozi).
3. Hakikini takwimu kutoka vyanzo huru.
   • CAG (Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu): Ripoti ya mwaka na ya miradi maalum.
   • IMF Article IV Consultation kwa Tanzania (hii huwa na uhakiki huru wa uchumi).
   • Open Budget Survey ya IBP (International Budget Partnership).
   • Afrobarometer kwa maoni ya wananchi kuhusu huduma.
4. SGR — tafuteni gharama halisi. Ombeni mikataba chini ya Sheria ya Haki ya Kupata Taarifa. Linganisha TSh/km na Kenya SGR (iliyokuwa takriban USD 5.6 milioni/km) na Ethiopia–Djibouti (USD 4 milioni/km). Hapa tutaibua ufisadi wa ajabu.
5. Fuatilia elimu. Ukurasa wa EMIS (TAMISEMI), Ripoti za NECTA, Ripoti za Tathmini ya Kitaifa — haya ndiyo vyanzo vya kuhakiki idadi ya wanafunzi, madarasa yaliyojengwa, walimu walioajiriwa. Ni bahati mbaya tovuti ya NBS kila nikiitembelea inakuwa ngumu kufunguka.

B. Kushinikiza uwazi katika matumizi ya hatari kubwa

1. AFCON 2027 – ziara za tovuti na bei. Asasi za kiraia na vyombo vya habari wajumuike kufanya site visits za viwanja vya Dodoma, Arusha, Dar (Benjamin Mkapa) kila miezi mitatu. Ziara hizi ziambatane na hesabu za fedha zilizotumika.
2. Fuatilieni mipaka na bandari. Mradi wa Bandari ya Uvuvi Kilwa (TSh bilioni 280.58) uko 95% — huu lini rasmi utazinduliwa? Nani anasimamia fidia kwa wavuvi wa ndani? Hakuna ukiukwaji wa haki za binadamu? Hakuna matumizi mabaya ya fedha za umma?
3. Bima ya Afya kwa Wote — hatari ya sustainability. Daini Wizara ya Afya itoe hesabu za gharama halisi kwa kaya 276,004 zilizojumuishwa, vyanzo vya fedha za uendelezaji, na mpango wa kushughulikia ukataji wa PEPFAR/USAID.
4. Mishahara binafsi 7,447.Aya 205–206 inakiri watumishi 7,447 wanalipwa mishahara binafsi isiyoendana na majukumu — gharama TSh bilioni 14.34. Asasi za uwajibikaji ziombe:
   • Orodha (kwa kada) ya watumishi hao;
   • Mkakati wa kusafisha mfumo, siyo tu "mapitio";
   • Tathmini ya CAG juu ya hili.
5. Engaruka, Liganga, Mchuchuma — accountability timeline. Tengenezeni tracker ya umma kwa miradi ya kimkakati iliyotajwa katika bajeti 5 zilizopita. Wabunge wawajibishe Mawaziri kwa uchelewaji. Ni bahati mbaya tuna Bunge kibogoyo, lakini tunaweza kuwapa meno!

Bajeti si tu hesabu. Ni sauti ya Taifa ya kile tunachothamini. Kile hotuba inachotaja — na kile inachonyamazia — vinatueleza kuhusu Tanzania tunayoiona mbele yetu.

Ukweli ni huu: Dkt. Nchemba ni mchumi mwelewa na mwenye uzoefu mkubwa kama Waziri wa Fedha. Lakini uongozi bora unahitaji zaidi ya matokeo. Tunahitaji uwazi, uwajibikaji, na ushirikishwaji wa wananchi.

Bajeti aliyowasilisha Mwigulu ina mapungufu makubwa katika maeneo matatu: Kukiri hatari ya misaada ya nje iliyopungua, kukiri matukio ya kisiasa ya hivi karibuni, na kuweka mapendekezo ya Tume ya Kodi hadharani kabla ya kutekelezwa.

Kama raia, jukumu letu ni kuuliza kwa heshima na kwa ushahidi. Bunge ni chombo chetu cha kikatiba. Mitandao ya kijamii, JamiiForums, na vyombo vya habari ni darasa letu la kujifunza pamoja. Tusome bajeti. Tuhoji bajeti. Tufuatilie bajeti. Kwa sababu mwishowe, kila shilingi ya bajeti — ni shilingi yetu.

Demokrasia huimarishwa kwa kushiriki!

 

[Makumbele]

Ndefu sana pia hii? Mshana Jr

 

[Mshana Jr]

Ndefu sana pia hii? Mshana Jr

131-page speech completely omits any mention of the contentious October 2025 general election, which was marred by protests and reported deaths.
3. Declining International Aid: The budget is presented amidst a significant reduction in international aid (e.g., USAID closed, PEPFAR cut, US reviewing relations), which is not adequately addressed.
4. Budget Request: The Prime Minister's Office is requesting TSh 12.5 trillion for 2026/2027 (TSh 8.73 trillion for recurrent expenses and TSh 3.77 trillion for development). A substantial portion (over 98%) of this, TSh 12.27 trillion, is allocated to the President's Office, Regional Administration and Local Government (PMO-RALG) primarily for salaries of teachers and nurses.

The post encourages citizens to question government spending and claims with the same scrutiny applied to personal finances.
Credit: JF AI

 

[PLOII]

Fair Analysis

 

[Makumbele]

Fair Analysis

Thanks

 

[k2206]

Kwa jinsi hali ilivyo Safari bado ni ndefu.
1. Wabunge walio wengi hawana upeo wa kuichambua bajeti kama hivi ili kuona mapungufu na kuhoji.
2.Hawawezi pia kuisimamia serikali kikamilifu katika kutekeleza bajeti waliyoipitisha wenyewe.
3.Hawezi kuiwajibisha serikali inaposhindwa kutekeleza bajeti.
4.Hawawezi kutekeleza mapendekezo ya ripoti za mkaguzi na mthibiti wa hesabu za serikali ambaye ndio jicho la bunge.

 

[Mr IQ]

Kwa jinsi hali ilivyo Safari bado ni ndefu.
1. Wabunge walio wengi hawana upeo wa kuichambua bajeti kama hivi ili kuona mapungufu na kuhoji.
2.Hawawezi pia kuisimamia serikali kikamilifu katika kutekeleza bajeti waliyoipitisha wenyewe.
3.Hawezi kuiwajibisha serikali inaposhindwa kutekeleza bajeti.
4.Hawawezi kutekeleza mapendekezo ya ripoti za mkaguzi na mthibiti wa hesabu za serikali ambaye ndio jicho la bunge.

Bunge halina uwezo wa kuchambua bajeti kiundani

 

[Makumbele]

Kwa jinsi hali ilivyo Safari bado ni ndefu.
1. Wabunge walio wengi hawana upeo wa kuichambua bajeti kama hivi ili kuona mapungufu na kuhoji.
2.Hawawezi pia kuisimamia serikali kikamilifu katika kutekeleza bajeti waliyoipitisha wenyewe.
3.Hawezi kuiwajibisha serikali inaposhindwa kutekeleza bajeti.
4.Hawawezi kutekeleza mapendekezo ya ripoti za mkaguzi na mthibiti wa hesabu za serikali ambaye ndio jicho la bunge.

Asilimia kubwa niliwaona wakisifia Hotuba na kuomba picha ya pamoja na Waziri Mkuu.

Wanasahau wajibu wao kwa Serikali. Wanasahau wanawawakilisha wananchi, wanajiona nao ni sehemu ya Serikali.

Ni changamoto

 

[Mhigomkami]

Mh

 

[residentura]

"Kama baba wa familia anasema 'tutajenga nyumba kubwa mwaka huu', unauliza maswali ya msingi: Bajeti iko wapi? Fundi ni nani? Nyenzo zimenunuliwa? Tutamaliza lini?" Vivyo hivyo, tunapaswa kuihoji Serikali.

Zingatia: Tarehe mosi Aprili 2026, Waziri Mkuu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Dkt. Mwigulu Lameck Nchemba (Mb.) aliwasilisha Hotuba ya Bajeti ya Ofisi ya Waziri Mkuu kwa Mwaka 2026/2027. Hotuba ina kurasa 131. Watanzania wengi hawatapata muda wa kuisoma yote. Ipo hapa

View attachment 3575026

Muhimu kukumbuka:

1. Dkt. Nchemba alikuwa Waziri wa Fedha kuanzia Machi 2021 hadi alipoteuliwa Waziri Mkuu mwezi Novemba 2025. Hivyo, matokeo ya mwaka 2025/2026 anayojipongeza nayo — kwa kiasi kikubwa ni kazi yake mwenyewe. Huu ni self-review — hakuna mtu anayeshusha alama ya mtihani wake mwenyewe kwa uadilifu kabisa.
2. Hotuba iliwasilishwa wakati wa mazingira magumu ya kisiasa: baada ya Uchaguzi Mkuu wa 29 Oktoba 2025 uliotawaliwa na maandamano na vifo vilivyoripotiwa na Ofisi ya Haki za Binadamu ya UN. Hotuba haigusii hata kidogo matukio haya.
3. Misaada ya kimataifa imepungua kwa kasi: USAID imefungwa, PEPFAR imekatwa, na Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani (Desemba 2025) ilitangaza kupitia upya uhusiano wake na Tanzania. Tanzania bado HAIJASAINI makubaliano mapya ya kinyongo-mbili na Marekani. Hili linagusa moja kwa moja bajeti.

1. MUHTASARI

Nini Waziri Mkuu alichoomba?

Ofisi ya Waziri Mkuu inaomba Bunge liidhinishe shilingi trilioni 12.5 (TSh 12,502,356,160,000) kwa mwaka 2026/2027. Kati ya hizo:

• TSh trilioni 8.73 ni matumizi ya kawaida (recurrent) — mishahara, posho, uendeshaji.
• TSh trilioni 3.77 ni matumizi ya maendeleo (development) — miradi, ujenzi.

Vilevile, Mfuko wa Bunge unaomba TSh bilioni 225.

Kubwa zaidi: OR-TAMISEMI pekee inachukua TSh trilioni 12.27 kati ya TSh trilioni 12.5 (zaidi ya 98%). Hii ni kwa sababu OR-TAMISEMI ndio inayolipa mishahara ya walimu, wauguzi, watumishi wa Halmashauri — nguzo ya huduma za msingi.

Mafanikio makuu aliyotaja Mwigulu

• Uchumi: Ukuaji wa 6.0% robo ya tatu ya 2025 (juu ya 5.5% ya 2024).
• Mfumuko wa bei: Wastani 3.5% (Julai–Desemba 2025), ndani ya lengo la 3–5%.
• Makusanyo ya kodi: TSh trilioni 26.63 zilikusanywa Julai 2025–Februari 2026 (103.7% ya lengo; ukuaji wa 19.27% mwaka-kwa-mwaka).
• Akiba ya fedha za kigeni: Dola bilioni 6.3 (miezi 4.8 ya uagizaji).
• Bima ya Afya kwa Wote Awamu 1: Kaya 276,004 (watu 1,457,602).
• Bilioni 200 zilitolewa kwa vijana kwa ajili ya kujiajiri (Februari 2026).
• Ajira: 625,273 zilizalishwa; kati yake 242,656 za wazawa kupitia vibali 12,549 vya wageni.
• Elimu bure: TSh bilioni 383.22 kati ya bilioni 510.96 zilitolewa (75%).
• SGR: Vipande kadhaa — Mwanza–Isaka (67.85%), Makutupora–Tabora (14.54%), Tabora–Kigoma (9.06%), n.k.
• Bomba la Mafuta la Hoima–Tanga: 81% (kutoka 52% Februari 2025).
• Viwanja vya Dodoma: Ujenzi wa kiwanja kimoja umefikia 4% tu — huku AFCON 2027 ikiwa ni mwakani tu.
• Wastaafu: Pensheni ya chini imeongezeka kutoka TSh 100,000 hadi 250,000 kwa mwezi.

Vipaumbele kwa 2026/2027 kwa mujibu wa Waziri Mkuu

PM ametoa msisitizo katika maeneo 11, ikiwemo:

• Kuanza utekelezaji wa Dira 2050 (iliyozinduliwa 17 Julai 2025).
• Kuongeza ukusanyaji wa mapato kupitia TEHAMA na POS.
• Kutekeleza mapendekezo ya Tume ya Kutathmini Maboresho ya Mfumo wa Kodi (ripoti imewasilishwa 18 Machi 2026).
• Kukamilisha maabara na vyoo shuleni kabla ya wanafunzi wa elimu ya lazima ya miaka 10 kujiunga kidato cha kwanza mwaka 2028.
• Kupeleka maji kwenye shule zote na vituo vya afya ndani ya miezi 6 ya bajeti kuanza.

2. MAMBO YANAYOHITAJI KUANGALIWA

Haya ndiyo maeneo yanayohitaji makini kubwa kutoka kwa Watanzania:

#1: Kiongozi anayejipongeza mwenyewe

Katika aya ya 16, 24, 25, 26–41, PM anasimulia mafanikio ya 2025/2026. Lakini kwa miezi 7 kati ya miezi 8 ya kipindi hicho, yeye mwenyewe alikuwa Waziri wa Fedha anayehusika moja kwa moja na ukusanyaji wa mapato, matumizi, na diplomasia ya fedha. Kisha aliteuliwa Waziri Mkuu tarehe 13 Novemba 2025.

Kwanini ni muhimu: Katika familia yoyote, mtu hawezi kuwa anapika chakula na kuwa mhakiki wa ladha kwa wakati mmoja. Hii inafanya takwimu za "mafanikio" kuwa za kujisifu badala ya kujihoji. Hakuna tathmini huru. Hakuna tafakari juu ya makosa.

Ulinganisho wa familia: Baba anasema "mwaka huu familia tulifanikiwa kupunguza madeni", ilhali yeye mwenyewe ndiye aliyekuwa akiendesha hesabu za familia. Kabla ya kukubali, unamuomba onyesho la account bank, risiti, na maoni ya mama na watoto.

#2: Ukimya juu ya Misaada ya Nje Iliyokatwa

Aya ya 35 inasema "misaada kutoka kwa washirika wa maendeleo" ilikuwa TSh bilioni 754.26 kwa Julai 2025–Februari 2026. Hotuba inapendekeza kuendelea mwelekeo huo huo bila kushughulikia ukweli huu uliothibitishwa kimataifa:

• USAID ilifungwa Januari 2025.
• Matibabu ya UKIMWI nchini Tanzania yameripotiwa kukabiliwa na uhaba na watu kupunguza kipimo cha ARV, kutokana na ukataji wa PEPFAR.
• Desemba 2025, Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani ilitangaza kupitia upya uhusiano na Tanzania.
• Tanzania HAIJASAINI makubaliano mapya ya bilateral ya afya na Marekani (wakati nchi nyingi Afrika zimesaini).
• Hapa bado sijagusia Sweden, Umoja wa Ulaya, na Wadau wengine wa Maendeleo kusitisha ufadhili wao kwa Tanzania

Hotuba ina aya moja tu ya uhuru wa kifedha wa ndani wa UKIMWI (aya 169) inayotaja TSh bilioni 26.8 zilizokusanywa — lakini haitoi uchanganuzi wa pengo, haiorodheshi nini kitakatwa kwanza ikiwa misaada itaendelea kupungua.

Kwanini ni muhimu: Mpango wa Bima ya Afya kwa Wote, matibabu ya bure ya UKIMWI, na mipango mingi ya afya ya umma — yanategemea misaada ya nje kwa mamilioni ya Watanzania. Kama bajeti haijawajibika kwa hatari hii, kuna hatari halisi ya huduma kukatika ghafla.

Ulinganisho wa familia: Mjomba wako alikuwa anakutumia TSh 300,000 kila mwezi kusaidia ada. Akaacha. Lakini bado unasema "mwaka huu tutaendelea na mpango uleule wa ada." Mwalimu akikuuliza, utajibu nini?

#3: Pengo Kubwa la Elimu Lisiloelezwa

Aya ya 139 inakiri: Jumla ya TSh trilioni 1.77 zinahitajika kuandaa miundombinu ya wanafunzi 3,021,177 watakaojiunga kidato cha kwanza 2028 (madarasa 23,226, vyoo 46,632, maabara 9,366, walimu 40,192).

Lakini aya ya 140 inasema, mwaka huu 2026/2027:

• Shilingi bilioni 139.28 kutoka mapato ya ndani ya Halmashauri kwa madarasa 4,193 + vyoo 13,943.
• Shilingi bilioni 7 kutoka Serikali Kuu kwa maabara 233.
• Jumla: TSh bilioni 146.28 — sawa na asilimia 8.3 tu ya mahitaji.

Hotuba haielezei miaka miwili iliyobaki (2026/27 na 2027/28) vitatoa wapi pesa za kuziba pengo la asilimia 91.7 lililobaki (takriban TSh trilioni 1.62).

Kwanini ni muhimu: Iwapo pengo hili halitazibwa, wanafunzi wa elimu ya lazima ya miaka 10 watakosa darasa, choo, maabara, au mwalimu. Hii ni ahadi kubwa ya kisiasa ya CCM — lakini hesabu hazitoshelezi.

Ulinganisho wa familia: Baba amesema "mwakani binti atasoma chuo kikuu; gharama ni milioni 12." Mwezi huu anaweka akiba ya TSh 100,000. Mama anamuuliza: "Miezi 11 iliyobaki utapata milioni 11 vipi?" Baba hajibu.

#4: "Mapendekezo ya Tume ya Kodi" bila Uwazi (The Invisible Tax Commission Report)

Aya 38–41 zinasimulia kuwa Rais aliunda Tume ya Kutathmini Maboresho ya Mfumo wa Kodi, na ripoti ilikabidhiwa 18 Machi 2026 (wiki mbili tu kabla ya hotuba). Aya ya 40 inadai hii ni mapitio ya kwanza ya kodi katika miaka 30. Kisha msisitizo #11 unawaelekeza Wizara zote "kuanza kutekeleza mapendekezo."

Tatizo kubwa: Hotuba hata katika kurasa 131 haijaambia Watanzania mapendekezo haya ni yapi. Je:

• Kuna Kodi mpya zitaanzishwa? Kwenye nini?
• Viwango vya VAT vitabadilika?
• Msamaha wa kodi utaondolewa sekta zipi?
• Wafanyabiashara wadogo (machinga) watachangia zaidi?
• Sekta ya Madini au Utalii zitachangia vipi?

Waziri Mkuu aliyekuwa Waziri wa Fedha ametoa amri ya kuanza kutekeleza bila kutoa maandiko — na Bunge halina fursa ya kujadili mabadiliko haya kabla ya utekelezaji.

Kwanini ni muhimu: Mfumo wa kodi ndio unaogusa kila Mtanzania — mjasiriamali wa kidumu, mama muuza vitumbua, mkulima wa mahindi. Mabadiliko makubwa yakifanywa bila mjadala wa wazi, yataathiri kipato cha mamilioni.

Ulinganisho wa familia: Kaka mkubwa anasema, "nimefanya utafiti wa jinsi bora ya kuongeza mchango wa kila mmoja katika familia — lakini sasa naomba tuanze kutekeleza. Utajua utakapoombwa kuchangia."

#5: Ukimya juu ya Matukio ya Oktoba–Novemba 2025

Aya ya 189–195 zinahusu "Ulinzi na Usalama." Zinasifia Jeshi la Wananchi kwa ushiriki wao DRC, Lebanon, Sudan Kusini. Aya ya 194 inasema: "Ni muhimu kwa wananchi wote bila kujali itikadi za dini na siasa kulinda rasilimali za Taifa, kuongeza uzalendo, kupinga chuki…"

Lakini hakuna neno hata moja kuhusu:

• Matukio ya kabla na baada ya baada ya Uchaguzi Mkuu wa 29 Oktoba 2025;
• Ripoti za Ofisi ya Haki za Binadamu ya UN kuhusu vifo vya raia;
• Tamko la Bunge la Umoja wa Ulaya la kulaani hali ya haki za binadamu Tanzania.

Sehemu ya "Salamu za Pole" (aya 3–14) inaorodhesha vifo kadhaa — kwa Mbunge Lukuvi, Kardinali Pengo, Jaji Manning, mwanamuziki Hiza, waathirika wa mafuriko na ajali — lakini haikumbuki raia waliopoteza maisha wakati wa maandamano ya Oktoba–Novemba 2025. Hivi mnaandaa Bajeti ajili ya Viongozi au Wananchi? Yaani Waziri Mkuu anatuonaje?

Kwanini ni muhimu: Katiba ya Tanzania inazitambua haki za binadamu za kila raia. Bajeti ya Ofisi ya Waziri Mkuu inajumuisha "Uratibu wa Mahusiano" (aya 224–225). Upatanishi halisi huanza kwa kukiri maumivu ya Taifa, siyo kukwepa.

Ulinganisho wa familia: Baada ya mgogoro mkubwa kati ya watoto, baba anakusanya familia chakulani lakini anaongea tu kuhusu bajeti ya shule na mboga. Hakuna anayejadili mgogoro. Amani haijajengwa — imefichwa.

3. MAMBO MENGINE YA KUANGALIA

Maeneo haya siyo mabaya sana, lakini yanahitaji uwazi zaidi na mjadala.

#1: SGR — Muda gani, Gharama gani, Mwaka gani tutamaliza?

Aya 126–128 zinatoa asilimia za utekelezaji:

• Mwanza–Isaka (km 341): 67.85%
• Makutupora–Tabora (km 368): 14.54%
• Tabora–Isaka (km 165): 8.95%
• Tabora–Kigoma (km 506): 9.06%
• Uvinza–Malagarasi–Msongati (km 282): "maandalizi yanaendelea"

Lakini hotuba haitoi:

• Jumla ya gharama ya kila kipande;
• Tarehe ya ukamilishaji iliyowekwa awali dhidi ya ya sasa (je, kuna mabadiliko?);
• Deni linalohusishwa na ujenzi na ratiba ya kurejesha;
• Kulinganisha na Kenya SGR au Ethiopia–Djibouti kwa gharama kwa kilomita.

Swali kwa Bunge: Kwa kasi ya sasa, kipande cha Tabora–Kigoma kitamalizika mwaka gani halisi? Nawaona wabunge wakifanya kuisifia hotuba bila kuangazia maeneo vitu kama hivi. Tunazo taarifa za ‘mtu mzito’ kuwa nyuma ya mradi huu wa SGR na kupiga pesa ndefu. Kuna siku tutaanika kila kitu!

#2: Uwiano wa Maji Vijijini Hauendani na ‘Amri’ ya Waziri Mkuu

• Aya 173: "wastani wa upatikanaji wa maji vijijini umefikia asilimia 85.2".
• Msisitizo #7: "ndani ya miezi sita… huduma ya maji ipatikane kwenye shule na vituo vyote vya kutolea huduma ya afya… ni marufuku kwa wanafunzi kubeba maji kupeleka shuleni."

Kama asilimia 85.2 ya watu vijijini wanapata maji, kwanini wanafunzi bado wanabeba maji shuleni? Uwiano huu wa 85.2% huenda unahesabu miundombinu iliyojengwa (mabomba, visima) badala ya upatikanaji halisi wa kila siku (maji yanayotoka mabombani).

Swali kwako mwananchi: Kijijini kwenu hesabu inasemaje dhidi ya hali halisi? Je, tuna pengo kati ya "paper infrastructure" na "flowing water"?

#3: Miradi ya Muda Mrefu Iliyosimama — Liganga, Mchuchuma, Engaruka

Aya ya 51 inataja tena: "Liganga na Mchuchuma pamoja na mradi wa Magadi Soda Engaruka" kama maeneo ya uwekezaji wa kimkakati.

Lakini miradi hii imetajwa katika bajeti za Serikali tangu miaka ya 2010 — chini ya awamu tatu tofauti za urais. Nadhani kuna kizazi flani maneno “Liganga na Mchuchuma” yamegeuka ‘wimbo ulio bora’ masikioni mwetu.

Hotuba haitoi:

• Nini kimechelewa?
• Mwekezaji ni nani?
• Muda wa ukamilishaji?
• Hasara ya Tanzania kwa kuchelewa (opportunity cost)?

Wananchi wa Mkoa wa Njombe (Liganga) na Ludewa (Mchuchuma) wanangoja kwa zaidi ya miaka 15.

MAPENDEKEZO YANGU

Nina mapendekezo haya kwa wadau, asasi za kiraia na hata waandishi wa habari/media:

A. Kuhakiki madai kupitia hati za umma

1. Ni muhimu kudai ripoti ya Tume ya Kodi. Asasi za Kiraia na Media, nashauri mtumie Sheria ya Haki ya Kupata Taarifa (Access to Information Act, 2016) kuomba Ripoti kamili ya Tume ya Kutathmini Maboresho ya Mfumo wa Kodi iliyowasilishwa 18 Machi 2026. Mkiikosa, fuatilieni na Ombudsman.
2. Linganisheni hesabu. Bajeti ya Wizara ya Fedha (itafika Juni 2026) italeta muhtasari wa mapato jumla. Itapendeza kulinganisha na takwimu za PMO: Je, TSh 26.63 trilioni ya makusanyo inaonyesha vyanzo vipi? Sekta gani iliongeza mchango? (TRA Annual Report ndio kiongozi).
3. Hakikini takwimu kutoka vyanzo huru.
   • CAG (Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu): Ripoti ya mwaka na ya miradi maalum.
   • IMF Article IV Consultation kwa Tanzania (hii huwa na uhakiki huru wa uchumi).
   • Open Budget Survey ya IBP (International Budget Partnership).
   • Afrobarometer kwa maoni ya wananchi kuhusu huduma.
4. SGR — tafuteni gharama halisi. Ombeni mikataba chini ya Sheria ya Haki ya Kupata Taarifa. Linganisha TSh/km na Kenya SGR (iliyokuwa takriban USD 5.6 milioni/km) na Ethiopia–Djibouti (USD 4 milioni/km). Hapa tutaibua ufisadi wa ajabu.
5. Fuatilia elimu. Ukurasa wa EMIS (TAMISEMI), Ripoti za NECTA, Ripoti za Tathmini ya Kitaifa — haya ndiyo vyanzo vya kuhakiki idadi ya wanafunzi, madarasa yaliyojengwa, walimu walioajiriwa. Ni bahati mbaya tovuti ya NBS kila nikiitembelea inakuwa ngumu kufunguka.

B. Kushinikiza uwazi katika matumizi ya hatari kubwa

1. AFCON 2027 – ziara za tovuti na bei. Asasi za kiraia na vyombo vya habari wajumuike kufanya site visits za viwanja vya Dodoma, Arusha, Dar (Benjamin Mkapa) kila miezi mitatu. Ziara hizi ziambatane na hesabu za fedha zilizotumika.
2. Fuatilieni mipaka na bandari. Mradi wa Bandari ya Uvuvi Kilwa (TSh bilioni 280.58) uko 95% — huu lini rasmi utazinduliwa? Nani anasimamia fidia kwa wavuvi wa ndani? Hakuna ukiukwaji wa haki za binadamu? Hakuna matumizi mabaya ya fedha za umma?
3. Bima ya Afya kwa Wote — hatari ya sustainability. Daini Wizara ya Afya itoe hesabu za gharama halisi kwa kaya 276,004 zilizojumuishwa, vyanzo vya fedha za uendelezaji, na mpango wa kushughulikia ukataji wa PEPFAR/USAID.
4. Mishahara binafsi 7,447.Aya 205–206 inakiri watumishi 7,447 wanalipwa mishahara binafsi isiyoendana na majukumu — gharama TSh bilioni 14.34. Asasi za uwajibikaji ziombe:
   • Orodha (kwa kada) ya watumishi hao;
   • Mkakati wa kusafisha mfumo, siyo tu "mapitio";
   • Tathmini ya CAG juu ya hili.
5. Engaruka, Liganga, Mchuchuma — accountability timeline. Tengenezeni tracker ya umma kwa miradi ya kimkakati iliyotajwa katika bajeti 5 zilizopita. Wabunge wawajibishe Mawaziri kwa uchelewaji. Ni bahati mbaya tuna Bunge kibogoyo, lakini tunaweza kuwapa meno!

Bajeti si tu hesabu. Ni sauti ya Taifa ya kile tunachothamini. Kile hotuba inachotaja — na kile inachonyamazia — vinatueleza kuhusu Tanzania tunayoiona mbele yetu.

Ukweli ni huu: Dkt. Nchemba ni mchumi mwelewa na mwenye uzoefu mkubwa kama Waziri wa Fedha. Lakini uongozi bora unahitaji zaidi ya matokeo. Tunahitaji uwazi, uwajibikaji, na ushirikishwaji wa wananchi.

Bajeti aliyowasilisha Mwigulu ina mapungufu makubwa katika maeneo matatu: Kukiri hatari ya misaada ya nje iliyopungua, kukiri matukio ya kisiasa ya hivi karibuni, na kuweka mapendekezo ya Tume ya Kodi hadharani kabla ya kutekelezwa.

Kama raia, jukumu letu ni kuuliza kwa heshima na kwa ushahidi. Bunge ni chombo chetu cha kikatiba. Mitandao ya kijamii, JamiiForums, na vyombo vya habari ni darasa letu la kujifunza pamoja. Tusome bajeti. Tuhoji bajeti. Tufuaatilie bajeti. Kwa sababu mwishowe, kila shilingi ya bajeti — ni shilingi yetu.

Demokrasia huimarishwa kwa kushiriki!

Kongole sana kwa uchambuzi wa kisomi na kihoja.
Kama tungekuwa na wabunge wanaoweza kuhoji na kuchambua namna hii, hakika taifa lingeweza kupiga hatua kubwa sana kimaendeleo.

 

[Makumbele]

Kongole sana kwa uchambuzi wa kisomi na kihoja.
Kama tungekuwa na wabunge wanaoweza kuhoji na kuchambua namna hii, hakika taifa lingeweza kupiga hatua kubwa sana kimaendeleo.

Nashukuru sana mkuu wangu.

Sijawakatia tamaa hawa wabunge. Nadhani muhimu ni kuwaandalia cha kuongea tukawashirikisha ili waweze kukifanyia kazi.

Watambue, wao kuwa Bungeni haiwafanyi kuwa wa kipekee kuliko sisi ambao hatujapata fursa ya kuwawakilisha wananchi mjengoni humo.

 

[Hismastersvoice]

"Kama baba wa familia anasema 'tutajenga nyumba kubwa mwaka huu', unauliza maswali ya msingi: Bajeti iko wapi? Fundi ni nani? Nyenzo zimenunuliwa? Tutamaliza lini?" Vivyo hivyo, tunapaswa kuihoji Serikali.

Zingatia: Tarehe mosi Aprili 2026, Waziri Mkuu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Dkt. Mwigulu Lameck Nchemba (Mb.) aliwasilisha Hotuba ya Bajeti ya Ofisi ya Waziri Mkuu kwa Mwaka 2026/2027. Hotuba ina kurasa 131. Watanzania wengi hawatapata muda wa kuisoma yote. Ipo hapa

View attachment 3575026

Muhimu kukumbuka:

1. Dkt. Nchemba alikuwa Waziri wa Fedha kuanzia Machi 2021 hadi alipoteuliwa Waziri Mkuu mwezi Novemba 2025. Hivyo, matokeo ya mwaka 2025/2026 anayojipongeza nayo — kwa kiasi kikubwa ni kazi yake mwenyewe. Huu ni self-review — hakuna mtu anayeshusha alama ya mtihani wake mwenyewe kwa uadilifu kabisa.
2. Hotuba iliwasilishwa wakati wa mazingira magumu ya kisiasa: baada ya Uchaguzi Mkuu wa 29 Oktoba 2025 uliotawaliwa na maandamano na vifo vilivyoripotiwa na Ofisi ya Haki za Binadamu ya UN. Hotuba haigusii hata kidogo matukio haya.
3. Misaada ya kimataifa imepungua kwa kasi: USAID imefungwa, PEPFAR imekatwa, na Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani (Desemba 2025) ilitangaza kupitia upya uhusiano wake na Tanzania. Tanzania bado HAIJASAINI makubaliano mapya ya kinyongo-mbili na Marekani. Hili linagusa moja kwa moja bajeti.

1. MUHTASARI

Nini Waziri Mkuu alichoomba?

Ofisi ya Waziri Mkuu inaomba Bunge liidhinishe shilingi trilioni 12.5 (TSh 12,502,356,160,000) kwa mwaka 2026/2027. Kati ya hizo:

• TSh trilioni 8.73 ni matumizi ya kawaida (recurrent) — mishahara, posho, uendeshaji.
• TSh trilioni 3.77 ni matumizi ya maendeleo (development) — miradi, ujenzi.

Vilevile, Mfuko wa Bunge unaomba TSh bilioni 225.

Kubwa zaidi: OR-TAMISEMI pekee inachukua TSh trilioni 12.27 kati ya TSh trilioni 12.5 (zaidi ya 98%). Hii ni kwa sababu OR-TAMISEMI ndio inayolipa mishahara ya walimu, wauguzi, watumishi wa Halmashauri — nguzo ya huduma za msingi.

Mafanikio makuu aliyotaja Mwigulu

• Uchumi: Ukuaji wa 6.0% robo ya tatu ya 2025 (juu ya 5.5% ya 2024).
• Mfumuko wa bei: Wastani 3.5% (Julai–Desemba 2025), ndani ya lengo la 3–5%.
• Makusanyo ya kodi: TSh trilioni 26.63 zilikusanywa Julai 2025–Februari 2026 (103.7% ya lengo; ukuaji wa 19.27% mwaka-kwa-mwaka).
• Akiba ya fedha za kigeni: Dola bilioni 6.3 (miezi 4.8 ya uagizaji).
• Bima ya Afya kwa Wote Awamu 1: Kaya 276,004 (watu 1,457,602).
• Bilioni 200 zilitolewa kwa vijana kwa ajili ya kujiajiri (Februari 2026).
• Ajira: 625,273 zilizalishwa; kati yake 242,656 za wazawa kupitia vibali 12,549 vya wageni.
• Elimu bure: TSh bilioni 383.22 kati ya bilioni 510.96 zilitolewa (75%).
• SGR: Vipande kadhaa — Mwanza–Isaka (67.85%), Makutupora–Tabora (14.54%), Tabora–Kigoma (9.06%), n.k.
• Bomba la Mafuta la Hoima–Tanga: 81% (kutoka 52% Februari 2025).
• Viwanja vya Dodoma: Ujenzi wa kiwanja kimoja umefikia 4% tu — huku AFCON 2027 ikiwa ni mwakani tu.
• Wastaafu: Pensheni ya chini imeongezeka kutoka TSh 100,000 hadi 250,000 kwa mwezi.

Vipaumbele kwa 2026/2027 kwa mujibu wa Waziri Mkuu

PM ametoa msisitizo katika maeneo 11, ikiwemo:

• Kuanza utekelezaji wa Dira 2050 (iliyozinduliwa 17 Julai 2025).
• Kuongeza ukusanyaji wa mapato kupitia TEHAMA na POS.
• Kutekeleza mapendekezo ya Tume ya Kutathmini Maboresho ya Mfumo wa Kodi (ripoti imewasilishwa 18 Machi 2026).
• Kukamilisha maabara na vyoo shuleni kabla ya wanafunzi wa elimu ya lazima ya miaka 10 kujiunga kidato cha kwanza mwaka 2028.
• Kupeleka maji kwenye shule zote na vituo vya afya ndani ya miezi 6 ya bajeti kuanza.

2. MAMBO YANAYOHITAJI KUANGALIWA

Haya ndiyo maeneo yanayohitaji makini kubwa kutoka kwa Watanzania:

#1: Kiongozi anayejipongeza mwenyewe

Katika aya ya 16, 24, 25, 26–41, PM anasimulia mafanikio ya 2025/2026. Lakini kwa miezi 7 kati ya miezi 8 ya kipindi hicho, yeye mwenyewe alikuwa Waziri wa Fedha anayehusika moja kwa moja na ukusanyaji wa mapato, matumizi, na diplomasia ya fedha. Kisha aliteuliwa Waziri Mkuu tarehe 13 Novemba 2025.

Kwanini ni muhimu: Katika familia yoyote, mtu hawezi kuwa anapika chakula na kuwa mhakiki wa ladha kwa wakati mmoja. Hii inafanya takwimu za "mafanikio" kuwa za kujisifu badala ya kujihoji. Hakuna tathmini huru. Hakuna tafakari juu ya makosa.

Ulinganisho wa familia: Baba anasema "mwaka huu familia tulifanikiwa kupunguza madeni", ilhali yeye mwenyewe ndiye aliyekuwa akiendesha hesabu za familia. Kabla ya kukubali, unamuomba onyesho la account bank, risiti, na maoni ya mama na watoto.

#2: Ukimya juu ya Misaada ya Nje Iliyokatwa

Aya ya 35 inasema "misaada kutoka kwa washirika wa maendeleo" ilikuwa TSh bilioni 754.26 kwa Julai 2025–Februari 2026. Hotuba inapendekeza kuendelea mwelekeo huo huo bila kushughulikia ukweli huu uliothibitishwa kimataifa:

• USAID ilifungwa Januari 2025.
• Matibabu ya UKIMWI nchini Tanzania yameripotiwa kukabiliwa na uhaba na watu kupunguza kipimo cha ARV, kutokana na ukataji wa PEPFAR.
• Desemba 2025, Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani ilitangaza kupitia upya uhusiano na Tanzania.
• Tanzania HAIJASAINI makubaliano mapya ya bilateral ya afya na Marekani (wakati nchi nyingi Afrika zimesaini).
• Hapa bado sijagusia Sweden, Umoja wa Ulaya, na Wadau wengine wa Maendeleo kusitisha ufadhili wao kwa Tanzania

Hotuba ina aya moja tu ya uhuru wa kifedha wa ndani wa UKIMWI (aya 169) inayotaja TSh bilioni 26.8 zilizokusanywa — lakini haitoi uchanganuzi wa pengo, haiorodheshi nini kitakatwa kwanza ikiwa misaada itaendelea kupungua.

Kwanini ni muhimu: Mpango wa Bima ya Afya kwa Wote, matibabu ya bure ya UKIMWI, na mipango mingi ya afya ya umma — yanategemea misaada ya nje kwa mamilioni ya Watanzania. Kama bajeti haijawajibika kwa hatari hii, kuna hatari halisi ya huduma kukatika ghafla.

Ulinganisho wa familia: Mjomba wako alikuwa anakutumia TSh 300,000 kila mwezi kusaidia ada. Akaacha. Lakini bado unasema "mwaka huu tutaendelea na mpango uleule wa ada." Mwalimu akikuuliza, utajibu nini?

#3: Pengo Kubwa la Elimu Lisiloelezwa

Aya ya 139 inakiri: Jumla ya TSh trilioni 1.77 zinahitajika kuandaa miundombinu ya wanafunzi 3,021,177 watakaojiunga kidato cha kwanza 2028 (madarasa 23,226, vyoo 46,632, maabara 9,366, walimu 40,192).

Lakini aya ya 140 inasema, mwaka huu 2026/2027:

• Shilingi bilioni 139.28 kutoka mapato ya ndani ya Halmashauri kwa madarasa 4,193 + vyoo 13,943.
• Shilingi bilioni 7 kutoka Serikali Kuu kwa maabara 233.
• Jumla: TSh bilioni 146.28 — sawa na asilimia 8.3 tu ya mahitaji.

Hotuba haielezei miaka miwili iliyobaki (2026/27 na 2027/28) vitatoa wapi pesa za kuziba pengo la asilimia 91.7 lililobaki (takriban TSh trilioni 1.62).

Kwanini ni muhimu: Iwapo pengo hili halitazibwa, wanafunzi wa elimu ya lazima ya miaka 10 watakosa darasa, choo, maabara, au mwalimu. Hii ni ahadi kubwa ya kisiasa ya CCM — lakini hesabu hazitoshelezi.

Ulinganisho wa familia: Baba amesema "mwakani binti atasoma chuo kikuu; gharama ni milioni 12." Mwezi huu anaweka akiba ya TSh 100,000. Mama anamuuliza: "Miezi 11 iliyobaki utapata milioni 11 vipi?" Baba hajibu.

#4: "Mapendekezo ya Tume ya Kodi" bila Uwazi (The Invisible Tax Commission Report)

Aya 38–41 zinasimulia kuwa Rais aliunda Tume ya Kutathmini Maboresho ya Mfumo wa Kodi, na ripoti ilikabidhiwa 18 Machi 2026 (wiki mbili tu kabla ya hotuba). Aya ya 40 inadai hii ni mapitio ya kwanza ya kodi katika miaka 30. Kisha msisitizo #11 unawaelekeza Wizara zote "kuanza kutekeleza mapendekezo."

Tatizo kubwa: Hotuba hata katika kurasa 131 haijaambia Watanzania mapendekezo haya ni yapi. Je:

• Kuna Kodi mpya zitaanzishwa? Kwenye nini?
• Viwango vya VAT vitabadilika?
• Msamaha wa kodi utaondolewa sekta zipi?
• Wafanyabiashara wadogo (machinga) watachangia zaidi?
• Sekta ya Madini au Utalii zitachangia vipi?

Waziri Mkuu aliyekuwa Waziri wa Fedha ametoa amri ya kuanza kutekeleza bila kutoa maandiko — na Bunge halina fursa ya kujadili mabadiliko haya kabla ya utekelezaji.

Kwanini ni muhimu: Mfumo wa kodi ndio unaogusa kila Mtanzania — mjasiriamali wa kidumu, mama muuza vitumbua, mkulima wa mahindi. Mabadiliko makubwa yakifanywa bila mjadala wa wazi, yataathiri kipato cha mamilioni.

Ulinganisho wa familia: Kaka mkubwa anasema, "nimefanya utafiti wa jinsi bora ya kuongeza mchango wa kila mmoja katika familia — lakini sasa naomba tuanze kutekeleza. Utajua utakapoombwa kuchangia."

#5: Ukimya juu ya Matukio ya Oktoba–Novemba 2025

Aya ya 189–195 zinahusu "Ulinzi na Usalama." Zinasifia Jeshi la Wananchi kwa ushiriki wao DRC, Lebanon, Sudan Kusini. Aya ya 194 inasema: "Ni muhimu kwa wananchi wote bila kujali itikadi za dini na siasa kulinda rasilimali za Taifa, kuongeza uzalendo, kupinga chuki…"

Lakini hakuna neno hata moja kuhusu:

• Matukio ya kabla na baada ya baada ya Uchaguzi Mkuu wa 29 Oktoba 2025;
• Ripoti za Ofisi ya Haki za Binadamu ya UN kuhusu vifo vya raia;
• Tamko la Bunge la Umoja wa Ulaya la kulaani hali ya haki za binadamu Tanzania.

Sehemu ya "Salamu za Pole" (aya 3–14) inaorodhesha vifo kadhaa — kwa Mbunge Lukuvi, Kardinali Pengo, Jaji Manning, mwanamuziki Hiza, waathirika wa mafuriko na ajali — lakini haikumbuki raia waliopoteza maisha wakati wa maandamano ya Oktoba–Novemba 2025. Hivi mnaandaa Bajeti ajili ya Viongozi au Wananchi? Yaani Waziri Mkuu anatuonaje?

Kwanini ni muhimu: Katiba ya Tanzania inazitambua haki za binadamu za kila raia. Bajeti ya Ofisi ya Waziri Mkuu inajumuisha "Uratibu wa Mahusiano" (aya 224–225). Upatanishi halisi huanza kwa kukiri maumivu ya Taifa, siyo kukwepa.

Ulinganisho wa familia: Baada ya mgogoro mkubwa kati ya watoto, baba anakusanya familia chakulani lakini anaongea tu kuhusu bajeti ya shule na mboga. Hakuna anayejadili mgogoro. Amani haijajengwa — imefichwa.

3. MAMBO MENGINE YA KUANGALIA

Maeneo haya siyo mabaya sana, lakini yanahitaji uwazi zaidi na mjadala.

#1: SGR — Muda gani, Gharama gani, Mwaka gani tutamaliza?

Aya 126–128 zinatoa asilimia za utekelezaji:

• Mwanza–Isaka (km 341): 67.85%
• Makutupora–Tabora (km 368): 14.54%
• Tabora–Isaka (km 165): 8.95%
• Tabora–Kigoma (km 506): 9.06%
• Uvinza–Malagarasi–Msongati (km 282): "maandalizi yanaendelea"

Lakini hotuba haitoi:

• Jumla ya gharama ya kila kipande;
• Tarehe ya ukamilishaji iliyowekwa awali dhidi ya ya sasa (je, kuna mabadiliko?);
• Deni linalohusishwa na ujenzi na ratiba ya kurejesha;
• Kulinganisha na Kenya SGR au Ethiopia–Djibouti kwa gharama kwa kilomita.

Swali kwa Bunge: Kwa kasi ya sasa, kipande cha Tabora–Kigoma kitamalizika mwaka gani halisi? Nawaona wabunge wakifanya kuisifia hotuba bila kuangazia maeneo vitu kama hivi. Tunazo taarifa za ‘mtu mzito’ kuwa nyuma ya mradi huu wa SGR na kupiga pesa ndefu. Kuna siku tutaanika kila kitu!

#2: Uwiano wa Maji Vijijini Hauendani na ‘Amri’ ya Waziri Mkuu

• Aya 173: "wastani wa upatikanaji wa maji vijijini umefikia asilimia 85.2".
• Msisitizo #7: "ndani ya miezi sita… huduma ya maji ipatikane kwenye shule na vituo vyote vya kutolea huduma ya afya… ni marufuku kwa wanafunzi kubeba maji kupeleka shuleni."

Kama asilimia 85.2 ya watu vijijini wanapata maji, kwanini wanafunzi bado wanabeba maji shuleni? Uwiano huu wa 85.2% huenda unahesabu miundombinu iliyojengwa (mabomba, visima) badala ya upatikanaji halisi wa kila siku (maji yanayotoka mabombani).

Swali kwako mwananchi: Kijijini kwenu hesabu inasemaje dhidi ya hali halisi? Je, tuna pengo kati ya "paper infrastructure" na "flowing water"?

#3: Miradi ya Muda Mrefu Iliyosimama — Liganga, Mchuchuma, Engaruka

Aya ya 51 inataja tena: "Liganga na Mchuchuma pamoja na mradi wa Magadi Soda Engaruka" kama maeneo ya uwekezaji wa kimkakati.

Lakini miradi hii imetajwa katika bajeti za Serikali tangu miaka ya 2010 — chini ya awamu tatu tofauti za urais. Nadhani kuna kizazi flani maneno “Liganga na Mchuchuma” yamegeuka ‘wimbo ulio bora’ masikioni mwetu.

Hotuba haitoi:

• Nini kimechelewa?
• Mwekezaji ni nani?
• Muda wa ukamilishaji?
• Hasara ya Tanzania kwa kuchelewa (opportunity cost)?

Wananchi wa Mkoa wa Njombe (Liganga) na Ludewa (Mchuchuma) wanangoja kwa zaidi ya miaka 15.

MAPENDEKEZO YANGU

Nina mapendekezo haya kwa wadau, asasi za kiraia na hata waandishi wa habari/media:

A. Kuhakiki madai kupitia hati za umma

1. Ni muhimu kudai ripoti ya Tume ya Kodi. Asasi za Kiraia na Media, nashauri mtumie Sheria ya Haki ya Kupata Taarifa (Access to Information Act, 2016) kuomba Ripoti kamili ya Tume ya Kutathmini Maboresho ya Mfumo wa Kodi iliyowasilishwa 18 Machi 2026. Mkiikosa, fuatilieni na Ombudsman.
2. Linganisheni hesabu. Bajeti ya Wizara ya Fedha (itafika Juni 2026) italeta muhtasari wa mapato jumla. Itapendeza kulinganisha na takwimu za PMO: Je, TSh 26.63 trilioni ya makusanyo inaonyesha vyanzo vipi? Sekta gani iliongeza mchango? (TRA Annual Report ndio kiongozi).
3. Hakikini takwimu kutoka vyanzo huru.
   • CAG (Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu): Ripoti ya mwaka na ya miradi maalum.
   • IMF Article IV Consultation kwa Tanzania (hii huwa na uhakiki huru wa uchumi).
   • Open Budget Survey ya IBP (International Budget Partnership).
   • Afrobarometer kwa maoni ya wananchi kuhusu huduma.
4. SGR — tafuteni gharama halisi. Ombeni mikataba chini ya Sheria ya Haki ya Kupata Taarifa. Linganisha TSh/km na Kenya SGR (iliyokuwa takriban USD 5.6 milioni/km) na Ethiopia–Djibouti (USD 4 milioni/km). Hapa tutaibua ufisadi wa ajabu.
5. Fuatilia elimu. Ukurasa wa EMIS (TAMISEMI), Ripoti za NECTA, Ripoti za Tathmini ya Kitaifa — haya ndiyo vyanzo vya kuhakiki idadi ya wanafunzi, madarasa yaliyojengwa, walimu walioajiriwa. Ni bahati mbaya tovuti ya NBS kila nikiitembelea inakuwa ngumu kufunguka.

B. Kushinikiza uwazi katika matumizi ya hatari kubwa

1. AFCON 2027 – ziara za tovuti na bei. Asasi za kiraia na vyombo vya habari wajumuike kufanya site visits za viwanja vya Dodoma, Arusha, Dar (Benjamin Mkapa) kila miezi mitatu. Ziara hizi ziambatane na hesabu za fedha zilizotumika.
2. Fuatilieni mipaka na bandari. Mradi wa Bandari ya Uvuvi Kilwa (TSh bilioni 280.58) uko 95% — huu lini rasmi utazinduliwa? Nani anasimamia fidia kwa wavuvi wa ndani? Hakuna ukiukwaji wa haki za binadamu? Hakuna matumizi mabaya ya fedha za umma?
3. Bima ya Afya kwa Wote — hatari ya sustainability. Daini Wizara ya Afya itoe hesabu za gharama halisi kwa kaya 276,004 zilizojumuishwa, vyanzo vya fedha za uendelezaji, na mpango wa kushughulikia ukataji wa PEPFAR/USAID.
4. Mishahara binafsi 7,447.Aya 205–206 inakiri watumishi 7,447 wanalipwa mishahara binafsi isiyoendana na majukumu — gharama TSh bilioni 14.34. Asasi za uwajibikaji ziombe:
   • Orodha (kwa kada) ya watumishi hao;
   • Mkakati wa kusafisha mfumo, siyo tu "mapitio";
   • Tathmini ya CAG juu ya hili.
5. Engaruka, Liganga, Mchuchuma — accountability timeline. Tengenezeni tracker ya umma kwa miradi ya kimkakati iliyotajwa katika bajeti 5 zilizopita. Wabunge wawajibishe Mawaziri kwa uchelewaji. Ni bahati mbaya tuna Bunge kibogoyo, lakini tunaweza kuwapa meno!

Bajeti si tu hesabu. Ni sauti ya Taifa ya kile tunachothamini. Kile hotuba inachotaja — na kile inachonyamazia — vinatueleza kuhusu Tanzania tunayoiona mbele yetu.

Ukweli ni huu: Dkt. Nchemba ni mchumi mwelewa na mwenye uzoefu mkubwa kama Waziri wa Fedha. Lakini uongozi bora unahitaji zaidi ya matokeo. Tunahitaji uwazi, uwajibikaji, na ushirikishwaji wa wananchi.

Bajeti aliyowasilisha Mwigulu ina mapungufu makubwa katika maeneo matatu: Kukiri hatari ya misaada ya nje iliyopungua, kukiri matukio ya kisiasa ya hivi karibuni, na kuweka mapendekezo ya Tume ya Kodi hadharani kabla ya kutekelezwa.

Kama raia, jukumu letu ni kuuliza kwa heshima na kwa ushahidi. Bunge ni chombo chetu cha kikatiba. Mitandao ya kijamii, JamiiForums, na vyombo vya habari ni darasa letu la kujifunza pamoja. Tusome bajeti. Tuhoji bajeti. Tufuatilie bajeti. Kwa sababu mwishowe, kila shilingi ya bajeti — ni shilingi yetu.

Demokrasia huimarishwa kwa kushiriki!

Anategemea hela za uchawa, unahojije?

 

[ChoiceVariable]

"Kama baba wa familia anasema 'tutajenga nyumba kubwa mwaka huu', unauliza maswali ya msingi: Bajeti iko wapi? Fundi ni nani? Nyenzo zimenunuliwa? Tutamaliza lini?" Vivyo hivyo, tunapaswa kuihoji Serikali.

Zingatia: Tarehe mosi Aprili 2026, Waziri Mkuu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Dkt. Mwigulu Lameck Nchemba (Mb.) aliwasilisha Hotuba ya Bajeti ya Ofisi ya Waziri Mkuu kwa Mwaka 2026/2027. Hotuba ina kurasa 131. Watanzania wengi hawatapata muda wa kuisoma yote. Ipo hapa

View attachment 3575026

Muhimu kukumbuka:

1. Dkt. Nchemba alikuwa Waziri wa Fedha kuanzia Machi 2021 hadi alipoteuliwa Waziri Mkuu mwezi Novemba 2025. Hivyo, matokeo ya mwaka 2025/2026 anayojipongeza nayo — kwa kiasi kikubwa ni kazi yake mwenyewe. Huu ni self-review — hakuna mtu anayeshusha alama ya mtihani wake mwenyewe kwa uadilifu kabisa.
2. Hotuba iliwasilishwa wakati wa mazingira magumu ya kisiasa: baada ya Uchaguzi Mkuu wa 29 Oktoba 2025 uliotawaliwa na maandamano na vifo vilivyoripotiwa na Ofisi ya Haki za Binadamu ya UN. Hotuba haigusii hata kidogo matukio haya.
3. Misaada ya kimataifa imepungua kwa kasi: USAID imefungwa, PEPFAR imekatwa, na Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani (Desemba 2025) ilitangaza kupitia upya uhusiano wake na Tanzania. Tanzania bado HAIJASAINI makubaliano mapya ya kinyongo-mbili na Marekani. Hili linagusa moja kwa moja bajeti.

1. MUHTASARI

Nini Waziri Mkuu alichoomba?

Ofisi ya Waziri Mkuu inaomba Bunge liidhinishe shilingi trilioni 12.5 (TSh 12,502,356,160,000) kwa mwaka 2026/2027. Kati ya hizo:

• TSh trilioni 8.73 ni matumizi ya kawaida (recurrent) — mishahara, posho, uendeshaji.
• TSh trilioni 3.77 ni matumizi ya maendeleo (development) — miradi, ujenzi.

Vilevile, Mfuko wa Bunge unaomba TSh bilioni 225.

Kubwa zaidi: OR-TAMISEMI pekee inachukua TSh trilioni 12.27 kati ya TSh trilioni 12.5 (zaidi ya 98%). Hii ni kwa sababu OR-TAMISEMI ndio inayolipa mishahara ya walimu, wauguzi, watumishi wa Halmashauri — nguzo ya huduma za msingi.

Mafanikio makuu aliyotaja Mwigulu

• Uchumi: Ukuaji wa 6.0% robo ya tatu ya 2025 (juu ya 5.5% ya 2024).
• Mfumuko wa bei: Wastani 3.5% (Julai–Desemba 2025), ndani ya lengo la 3–5%.
• Makusanyo ya kodi: TSh trilioni 26.63 zilikusanywa Julai 2025–Februari 2026 (103.7% ya lengo; ukuaji wa 19.27% mwaka-kwa-mwaka).
• Akiba ya fedha za kigeni: Dola bilioni 6.3 (miezi 4.8 ya uagizaji).
• Bima ya Afya kwa Wote Awamu 1: Kaya 276,004 (watu 1,457,602).
• Bilioni 200 zilitolewa kwa vijana kwa ajili ya kujiajiri (Februari 2026).
• Ajira: 625,273 zilizalishwa; kati yake 242,656 za wazawa kupitia vibali 12,549 vya wageni.
• Elimu bure: TSh bilioni 383.22 kati ya bilioni 510.96 zilitolewa (75%).
• SGR: Vipande kadhaa — Mwanza–Isaka (67.85%), Makutupora–Tabora (14.54%), Tabora–Kigoma (9.06%), n.k.
• Bomba la Mafuta la Hoima–Tanga: 81% (kutoka 52% Februari 2025).
• Viwanja vya Dodoma: Ujenzi wa kiwanja kimoja umefikia 4% tu — huku AFCON 2027 ikiwa ni mwakani tu.
• Wastaafu: Pensheni ya chini imeongezeka kutoka TSh 100,000 hadi 250,000 kwa mwezi.

Vipaumbele kwa 2026/2027 kwa mujibu wa Waziri Mkuu

PM ametoa msisitizo katika maeneo 11, ikiwemo:

• Kuanza utekelezaji wa Dira 2050 (iliyozinduliwa 17 Julai 2025).
• Kuongeza ukusanyaji wa mapato kupitia TEHAMA na POS.
• Kutekeleza mapendekezo ya Tume ya Kutathmini Maboresho ya Mfumo wa Kodi (ripoti imewasilishwa 18 Machi 2026).
• Kukamilisha maabara na vyoo shuleni kabla ya wanafunzi wa elimu ya lazima ya miaka 10 kujiunga kidato cha kwanza mwaka 2028.
• Kupeleka maji kwenye shule zote na vituo vya afya ndani ya miezi 6 ya bajeti kuanza.

2. MAMBO YANAYOHITAJI KUANGALIWA

Haya ndiyo maeneo yanayohitaji makini kubwa kutoka kwa Watanzania:

#1: Kiongozi anayejipongeza mwenyewe

Katika aya ya 16, 24, 25, 26–41, PM anasimulia mafanikio ya 2025/2026. Lakini kwa miezi 7 kati ya miezi 8 ya kipindi hicho, yeye mwenyewe alikuwa Waziri wa Fedha anayehusika moja kwa moja na ukusanyaji wa mapato, matumizi, na diplomasia ya fedha. Kisha aliteuliwa Waziri Mkuu tarehe 13 Novemba 2025.

Kwanini ni muhimu: Katika familia yoyote, mtu hawezi kuwa anapika chakula na kuwa mhakiki wa ladha kwa wakati mmoja. Hii inafanya takwimu za "mafanikio" kuwa za kujisifu badala ya kujihoji. Hakuna tathmini huru. Hakuna tafakari juu ya makosa.

Ulinganisho wa familia: Baba anasema "mwaka huu familia tulifanikiwa kupunguza madeni", ilhali yeye mwenyewe ndiye aliyekuwa akiendesha hesabu za familia. Kabla ya kukubali, unamuomba onyesho la account bank, risiti, na maoni ya mama na watoto.

#2: Ukimya juu ya Misaada ya Nje Iliyokatwa

Aya ya 35 inasema "misaada kutoka kwa washirika wa maendeleo" ilikuwa TSh bilioni 754.26 kwa Julai 2025–Februari 2026. Hotuba inapendekeza kuendelea mwelekeo huo huo bila kushughulikia ukweli huu uliothibitishwa kimataifa:

• USAID ilifungwa Januari 2025.
• Matibabu ya UKIMWI nchini Tanzania yameripotiwa kukabiliwa na uhaba na watu kupunguza kipimo cha ARV, kutokana na ukataji wa PEPFAR.
• Desemba 2025, Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani ilitangaza kupitia upya uhusiano na Tanzania.
• Tanzania HAIJASAINI makubaliano mapya ya bilateral ya afya na Marekani (wakati nchi nyingi Afrika zimesaini).
• Hapa bado sijagusia Sweden, Umoja wa Ulaya, na Wadau wengine wa Maendeleo kusitisha ufadhili wao kwa Tanzania

Hotuba ina aya moja tu ya uhuru wa kifedha wa ndani wa UKIMWI (aya 169) inayotaja TSh bilioni 26.8 zilizokusanywa — lakini haitoi uchanganuzi wa pengo, haiorodheshi nini kitakatwa kwanza ikiwa misaada itaendelea kupungua.

Kwanini ni muhimu: Mpango wa Bima ya Afya kwa Wote, matibabu ya bure ya UKIMWI, na mipango mingi ya afya ya umma — yanategemea misaada ya nje kwa mamilioni ya Watanzania. Kama bajeti haijawajibika kwa hatari hii, kuna hatari halisi ya huduma kukatika ghafla.

Ulinganisho wa familia: Mjomba wako alikuwa anakutumia TSh 300,000 kila mwezi kusaidia ada. Akaacha. Lakini bado unasema "mwaka huu tutaendelea na mpango uleule wa ada." Mwalimu akikuuliza, utajibu nini?

#3: Pengo Kubwa la Elimu Lisiloelezwa

Aya ya 139 inakiri: Jumla ya TSh trilioni 1.77 zinahitajika kuandaa miundombinu ya wanafunzi 3,021,177 watakaojiunga kidato cha kwanza 2028 (madarasa 23,226, vyoo 46,632, maabara 9,366, walimu 40,192).

Lakini aya ya 140 inasema, mwaka huu 2026/2027:

• Shilingi bilioni 139.28 kutoka mapato ya ndani ya Halmashauri kwa madarasa 4,193 + vyoo 13,943.
• Shilingi bilioni 7 kutoka Serikali Kuu kwa maabara 233.
• Jumla: TSh bilioni 146.28 — sawa na asilimia 8.3 tu ya mahitaji.

Hotuba haielezei miaka miwili iliyobaki (2026/27 na 2027/28) vitatoa wapi pesa za kuziba pengo la asilimia 91.7 lililobaki (takriban TSh trilioni 1.62).

Kwanini ni muhimu: Iwapo pengo hili halitazibwa, wanafunzi wa elimu ya lazima ya miaka 10 watakosa darasa, choo, maabara, au mwalimu. Hii ni ahadi kubwa ya kisiasa ya CCM — lakini hesabu hazitoshelezi.

Ulinganisho wa familia: Baba amesema "mwakani binti atasoma chuo kikuu; gharama ni milioni 12." Mwezi huu anaweka akiba ya TSh 100,000. Mama anamuuliza: "Miezi 11 iliyobaki utapata milioni 11 vipi?" Baba hajibu.

#4: "Mapendekezo ya Tume ya Kodi" bila Uwazi (The Invisible Tax Commission Report)

Aya 38–41 zinasimulia kuwa Rais aliunda Tume ya Kutathmini Maboresho ya Mfumo wa Kodi, na ripoti ilikabidhiwa 18 Machi 2026 (wiki mbili tu kabla ya hotuba). Aya ya 40 inadai hii ni mapitio ya kwanza ya kodi katika miaka 30. Kisha msisitizo #11 unawaelekeza Wizara zote "kuanza kutekeleza mapendekezo."

Tatizo kubwa: Hotuba hata katika kurasa 131 haijaambia Watanzania mapendekezo haya ni yapi. Je:

• Kuna Kodi mpya zitaanzishwa? Kwenye nini?
• Viwango vya VAT vitabadilika?
• Msamaha wa kodi utaondolewa sekta zipi?
• Wafanyabiashara wadogo (machinga) watachangia zaidi?
• Sekta ya Madini au Utalii zitachangia vipi?

Waziri Mkuu aliyekuwa Waziri wa Fedha ametoa amri ya kuanza kutekeleza bila kutoa maandiko — na Bunge halina fursa ya kujadili mabadiliko haya kabla ya utekelezaji.

Kwanini ni muhimu: Mfumo wa kodi ndio unaogusa kila Mtanzania — mjasiriamali wa kidumu, mama muuza vitumbua, mkulima wa mahindi. Mabadiliko makubwa yakifanywa bila mjadala wa wazi, yataathiri kipato cha mamilioni.

Ulinganisho wa familia: Kaka mkubwa anasema, "nimefanya utafiti wa jinsi bora ya kuongeza mchango wa kila mmoja katika familia — lakini sasa naomba tuanze kutekeleza. Utajua utakapoombwa kuchangia."

#5: Ukimya juu ya Matukio ya Oktoba–Novemba 2025

Aya ya 189–195 zinahusu "Ulinzi na Usalama." Zinasifia Jeshi la Wananchi kwa ushiriki wao DRC, Lebanon, Sudan Kusini. Aya ya 194 inasema: "Ni muhimu kwa wananchi wote bila kujali itikadi za dini na siasa kulinda rasilimali za Taifa, kuongeza uzalendo, kupinga chuki…"

Lakini hakuna neno hata moja kuhusu:

• Matukio ya kabla na baada ya baada ya Uchaguzi Mkuu wa 29 Oktoba 2025;
• Ripoti za Ofisi ya Haki za Binadamu ya UN kuhusu vifo vya raia;
• Tamko la Bunge la Umoja wa Ulaya la kulaani hali ya haki za binadamu Tanzania.

Sehemu ya "Salamu za Pole" (aya 3–14) inaorodhesha vifo kadhaa — kwa Mbunge Lukuvi, Kardinali Pengo, Jaji Manning, mwanamuziki Hiza, waathirika wa mafuriko na ajali — lakini haikumbuki raia waliopoteza maisha wakati wa maandamano ya Oktoba–Novemba 2025. Hivi mnaandaa Bajeti ajili ya Viongozi au Wananchi? Yaani Waziri Mkuu anatuonaje?

Kwanini ni muhimu: Katiba ya Tanzania inazitambua haki za binadamu za kila raia. Bajeti ya Ofisi ya Waziri Mkuu inajumuisha "Uratibu wa Mahusiano" (aya 224–225). Upatanishi halisi huanza kwa kukiri maumivu ya Taifa, siyo kukwepa.

Ulinganisho wa familia: Baada ya mgogoro mkubwa kati ya watoto, baba anakusanya familia chakulani lakini anaongea tu kuhusu bajeti ya shule na mboga. Hakuna anayejadili mgogoro. Amani haijajengwa — imefichwa.

3. MAMBO MENGINE YA KUANGALIA

Maeneo haya siyo mabaya sana, lakini yanahitaji uwazi zaidi na mjadala.

#1: SGR — Muda gani, Gharama gani, Mwaka gani tutamaliza?

Aya 126–128 zinatoa asilimia za utekelezaji:

• Mwanza–Isaka (km 341): 67.85%
• Makutupora–Tabora (km 368): 14.54%
• Tabora–Isaka (km 165): 8.95%
• Tabora–Kigoma (km 506): 9.06%
• Uvinza–Malagarasi–Msongati (km 282): "maandalizi yanaendelea"

Lakini hotuba haitoi:

• Jumla ya gharama ya kila kipande;
• Tarehe ya ukamilishaji iliyowekwa awali dhidi ya ya sasa (je, kuna mabadiliko?);
• Deni linalohusishwa na ujenzi na ratiba ya kurejesha;
• Kulinganisha na Kenya SGR au Ethiopia–Djibouti kwa gharama kwa kilomita.

Swali kwa Bunge: Kwa kasi ya sasa, kipande cha Tabora–Kigoma kitamalizika mwaka gani halisi? Nawaona wabunge wakifanya kuisifia hotuba bila kuangazia maeneo vitu kama hivi. Tunazo taarifa za ‘mtu mzito’ kuwa nyuma ya mradi huu wa SGR na kupiga pesa ndefu. Kuna siku tutaanika kila kitu!

#2: Uwiano wa Maji Vijijini Hauendani na ‘Amri’ ya Waziri Mkuu

• Aya 173: "wastani wa upatikanaji wa maji vijijini umefikia asilimia 85.2".
• Msisitizo #7: "ndani ya miezi sita… huduma ya maji ipatikane kwenye shule na vituo vyote vya kutolea huduma ya afya… ni marufuku kwa wanafunzi kubeba maji kupeleka shuleni."

Kama asilimia 85.2 ya watu vijijini wanapata maji, kwanini wanafunzi bado wanabeba maji shuleni? Uwiano huu wa 85.2% huenda unahesabu miundombinu iliyojengwa (mabomba, visima) badala ya upatikanaji halisi wa kila siku (maji yanayotoka mabombani).

Swali kwako mwananchi: Kijijini kwenu hesabu inasemaje dhidi ya hali halisi? Je, tuna pengo kati ya "paper infrastructure" na "flowing water"?

#3: Miradi ya Muda Mrefu Iliyosimama — Liganga, Mchuchuma, Engaruka

Aya ya 51 inataja tena: "Liganga na Mchuchuma pamoja na mradi wa Magadi Soda Engaruka" kama maeneo ya uwekezaji wa kimkakati.

Lakini miradi hii imetajwa katika bajeti za Serikali tangu miaka ya 2010 — chini ya awamu tatu tofauti za urais. Nadhani kuna kizazi flani maneno “Liganga na Mchuchuma” yamegeuka ‘wimbo ulio bora’ masikioni mwetu.

Hotuba haitoi:

• Nini kimechelewa?
• Mwekezaji ni nani?
• Muda wa ukamilishaji?
• Hasara ya Tanzania kwa kuchelewa (opportunity cost)?

Wananchi wa Mkoa wa Njombe (Liganga) na Ludewa (Mchuchuma) wanangoja kwa zaidi ya miaka 15.

MAPENDEKEZO YANGU

Nina mapendekezo haya kwa wadau, asasi za kiraia na hata waandishi wa habari/media:

A. Kuhakiki madai kupitia hati za umma

1. Ni muhimu kudai ripoti ya Tume ya Kodi. Asasi za Kiraia na Media, nashauri mtumie Sheria ya Haki ya Kupata Taarifa (Access to Information Act, 2016) kuomba Ripoti kamili ya Tume ya Kutathmini Maboresho ya Mfumo wa Kodi iliyowasilishwa 18 Machi 2026. Mkiikosa, fuatilieni na Ombudsman.
2. Linganisheni hesabu. Bajeti ya Wizara ya Fedha (itafika Juni 2026) italeta muhtasari wa mapato jumla. Itapendeza kulinganisha na takwimu za PMO: Je, TSh 26.63 trilioni ya makusanyo inaonyesha vyanzo vipi? Sekta gani iliongeza mchango? (TRA Annual Report ndio kiongozi).
3. Hakikini takwimu kutoka vyanzo huru.
   • CAG (Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu): Ripoti ya mwaka na ya miradi maalum.
   • IMF Article IV Consultation kwa Tanzania (hii huwa na uhakiki huru wa uchumi).
   • Open Budget Survey ya IBP (International Budget Partnership).
   • Afrobarometer kwa maoni ya wananchi kuhusu huduma.
4. SGR — tafuteni gharama halisi. Ombeni mikataba chini ya Sheria ya Haki ya Kupata Taarifa. Linganisha TSh/km na Kenya SGR (iliyokuwa takriban USD 5.6 milioni/km) na Ethiopia–Djibouti (USD 4 milioni/km). Hapa tutaibua ufisadi wa ajabu.
5. Fuatilia elimu. Ukurasa wa EMIS (TAMISEMI), Ripoti za NECTA, Ripoti za Tathmini ya Kitaifa — haya ndiyo vyanzo vya kuhakiki idadi ya wanafunzi, madarasa yaliyojengwa, walimu walioajiriwa. Ni bahati mbaya tovuti ya NBS kila nikiitembelea inakuwa ngumu kufunguka.

B. Kushinikiza uwazi katika matumizi ya hatari kubwa

1. AFCON 2027 – ziara za tovuti na bei. Asasi za kiraia na vyombo vya habari wajumuike kufanya site visits za viwanja vya Dodoma, Arusha, Dar (Benjamin Mkapa) kila miezi mitatu. Ziara hizi ziambatane na hesabu za fedha zilizotumika.
2. Fuatilieni mipaka na bandari. Mradi wa Bandari ya Uvuvi Kilwa (TSh bilioni 280.58) uko 95% — huu lini rasmi utazinduliwa? Nani anasimamia fidia kwa wavuvi wa ndani? Hakuna ukiukwaji wa haki za binadamu? Hakuna matumizi mabaya ya fedha za umma?
3. Bima ya Afya kwa Wote — hatari ya sustainability. Daini Wizara ya Afya itoe hesabu za gharama halisi kwa kaya 276,004 zilizojumuishwa, vyanzo vya fedha za uendelezaji, na mpango wa kushughulikia ukataji wa PEPFAR/USAID.
4. Mishahara binafsi 7,447.Aya 205–206 inakiri watumishi 7,447 wanalipwa mishahara binafsi isiyoendana na majukumu — gharama TSh bilioni 14.34. Asasi za uwajibikaji ziombe:
   • Orodha (kwa kada) ya watumishi hao;
   • Mkakati wa kusafisha mfumo, siyo tu "mapitio";
   • Tathmini ya CAG juu ya hili.
5. Engaruka, Liganga, Mchuchuma — accountability timeline. Tengenezeni tracker ya umma kwa miradi ya kimkakati iliyotajwa katika bajeti 5 zilizopita. Wabunge wawajibishe Mawaziri kwa uchelewaji. Ni bahati mbaya tuna Bunge kibogoyo, lakini tunaweza kuwapa meno!

Bajeti si tu hesabu. Ni sauti ya Taifa ya kile tunachothamini. Kile hotuba inachotaja — na kile inachonyamazia — vinatueleza kuhusu Tanzania tunayoiona mbele yetu.

Ukweli ni huu: Dkt. Nchemba ni mchumi mwelewa na mwenye uzoefu mkubwa kama Waziri wa Fedha. Lakini uongozi bora unahitaji zaidi ya matokeo. Tunahitaji uwazi, uwajibikaji, na ushirikishwaji wa wananchi.

Bajeti aliyowasilisha Mwigulu ina mapungufu makubwa katika maeneo matatu: Kukiri hatari ya misaada ya nje iliyopungua, kukiri matukio ya kisiasa ya hivi karibuni, na kuweka mapendekezo ya Tume ya Kodi hadharani kabla ya kutekelezwa.

Kama raia, jukumu letu ni kuuliza kwa heshima na kwa ushahidi. Bunge ni chombo chetu cha kikatiba. Mitandao ya kijamii, JamiiForums, na vyombo vya habari ni darasa letu la kujifunza pamoja. Tusome bajeti. Tuhoji bajeti. Tufuatilie bajeti. Kwa sababu mwishowe, kila shilingi ya bajeti — ni shilingi yetu.

Demokrasia huimarishwa kwa kushiriki!

Weka majedwali ya takwimu sio maneno matupu.

Utaratibu wa hotuba Tamisemi zamani ulikuwa una attachment za takwimu nyie mnajiandikia empty words