Grace Cheserem, mwenyekiti wa kikundi cha wanawake cha Lelkolo katika Kaunti ya Baringo nchini Kenya, bado anakumbuka mavuno yake ya kwanza ya asali mwaka 2022. Katika jamii za eneo hilo, kwa muda mrefu ufugaji nyuki ulionekana kuwa ni kazi ya wanaume, mizinga ya asili iliwekwa juu kabisa kwenye miti, na ufugaji nyuki uliwahi kuchukuliwa kuwa mwiko kwa wanawake.
Leo hii, kikundi hicho chenye wanachama 21 kinasimamia mizinga, kinavuna asali, na kuendesha biashara yake ya asali. Mwaka 2025, kilivuna kilo 612 za asali na kupata takriban shilingi 500,000 za Kenya (karibu dola 3,850 za Marekani).
Nyuma ya mabadiliko haya yuko afisa ugani wa kilimo Aholipama Chelagat Rutto, ambaye alileta mbinu za ufugaji nyuki alizojifunza nchini China kwa jamii ya eneo hilo. Mwaka 2017, Rutto alisafiri kwenda Changsha, China, kuhudhuria programu ya mafunzo kuhusu uzalishaji wa nyuki na uboreshaji wa mavuno ya mazao ya mafuta, iliyoandaliwa na Wizara ya Biashara ya China. Kabla ya safari hiyo, ujuzi wake wa ufugaji nyuki ulikuwa wa kinadharia zaidi. Akiwa China, alipata mafunzo ya kina kuhusu ujenzi wa eneo la kufugia nyuki, ufugaji wa makundi ya nyuki, usimamizi wa mizinga, udhibiti wa wadudu na magonjwa, tathmini ya ukomavu wa asali, na urinaji wa asali. Mbinu ya kugawanya makundi ya nyuki kwa njia ya kisasa ilimvutia zaidi, kwani wafugaji nyuki wa Kenya kwa kawaida waliweka mzinga tu na kusubiri nyuki waje wenyewe.
Baada ya kurejea Kenya, Rutto alianza kuwafunza wanawake wenzake eneo hilo mambo aliyojifunz, akitumai kuwa wangeweza kupata ujuzi zaidi na kujitegemea kiuchumi. Huko Baringo, ambapo wanawake mara nyingi hubeba majukumu kama vile kuchota maji na kulea watoto, aliona ufugaji nyuki kama chaguo linalotekelezeka, inahitaji muda mfupi wa kila siku na kuweza kuingiza kipato. Alihamasisha matumizi ya mizinga ya kisasa, ikiwemo mizinga ya aina ya Langstroth, pamoja na mavazi ya kujikinga na zana maalum; hatua hizi zilipunguza vikwazo vya ufugaji nyuki na kuwawezesha wanawake kumudu mchakato mzima wao wenyewe.
Kadiri wanawake hao walivyozidi kumudu mbinu hizo, mabadiliko yalianza kuonekana katika kaya zao. Cheserem alisema kuwa wanaume walikubali kazi yao walipoona kuwa wanawake wana uwezo, na sasa yeye na mumewe wanashirikiana katika majukumu ya nyumbani. Mapato yatokanayo na uuzaji wa asali husaidia kununua mifugo na kukidhi mahitaji mengine ya nyumbani, huku yeye akiwa sasa hana wasiwasi mkubwa kuhusu ada ya shule ya watoto wake. Kwa sasa anamiliki mizinga 10 ya nyuki.
Ufugaji nyuki pia umetoa njia mbadala ya kujipatia kipato wakati kilimo cha mazao kikizidi kuwa na changamoto na kutotabirika. Faith Kittony, katibu wa kikundi hicho cha wanawake, alisema ukame umeathiri vibaya baadhi ya maeneo mwaka huu, na kusababisha kupungua kwa kiasi kikubwa cha mavuno ya mahindi na maharagwe. "Bila mapato yatokanayo na ufugaji nyuki, maisha yetu yangekuwa magumu sana," alisema.
Kadiri shughuli hiyo ilivyopanuka, kikundi kilifungua duka lao la kuuza asali na kuanzisha chapa yao, jambo lililovutia wakazi kutoka vijiji jirani waliotaka kujifunza kutokana na uzoefu wao. Kwa sasa, Rutto anahamasisha usindikaji wa asali ili kuongeza thamani yake, huku akiwahimiza wanawake hao kuchunguza bidhaa nyingine zinazotokana na nyuki kama vile losheni ya mwili, mafuta ya kulainisha midomo (lip balm), na bidhaa za nta. Hadi sasa, amefundisha mbinu za ufugaji nyuki takriban vikundi 84 vya ufugaji katika kaunti hiyo.
Akikumbuka nyuma, Rutto anasema mafanikio yake makubwa zaidi yalikuwa ni kuweza kuwafundisha watu wengi zaidi maarifa aliyoyapata nchini China. "Endapo nitakuwa na maarifa hayo peke yangu, thamani yake inakuwa ndogo sana. Maarifa huwa na thamani ya kweli pale yanapotolewa kwa wengine," alisema.
