Chanzo cha Mgogoro wa Marekani, Israel na Iran uliopelekea kuuawa kwa Kiongozi wa Iran Ayatollah Ali Khamenei

Chanzo cha Mgogoro wa Marekani, Israel na Iran uliopelekea kuuawa kwa Kiongozi wa Iran Ayatollah Ali Khamenei

Mhaya

JF-Expert Member
Joined
Aug 20, 2023
Posts
2,818
Reaction score
7,940
Mvutano kati ya Marekani na Iran una mizizi ya kina katika historia, itikadi na mapambano ya madaraka, na kupanda kwa nguvu kwa Maimamu Wakuu (Ayatollah) kulibadilisha kabisa uhusiano huo. Ili kuelewa kama Ayatollah alikuwa “tatizo” kwa Marekani na Iran, ni lazima tuanze kabla ya Mapinduzi ya Kiislamu. Kwa miongo kadhaa kabla ya mwaka 1979, Iran ilitawaliwa na Mohammad Reza Pahlavi, mfalme aliyekuwa akiungwa mkono kwa nguvu na Washington. Marekani ilimwona kama mshirika muhimu wa kimkakati wakati wa Vita Baridi kwa sababu Iran ilikuwa karibu kijiografia na Umoja wa Kisovieti na pia ilikuwa na akiba kubwa ya mafuta. Hata hivyo, Waajemi wengi waliuchukia utawala wa kiimla wa Shah (Mohammad Reza Pahlavi ambaye ndiye alikuwa mfalme wa Iran) na walimwona kama tegemezi kupita kiasi kwa msaada wa Marekani. Chuki hiyo iliongezeka kutokana na kumbukumbu za mapinduzi ya mwaka 1953, ambapo Marekani na Uingereza waliunga mkono kuondolewa madarakani kwa Waziri Mkuu (Mohammad Mosaddegh) aliyechaguliwa kidemokrasia mwaka 1951 baada ya kutaifisha sekta ya mafuta. Mosaddegh alitaifisha (kuchukua umiliki wa serikali) sekta ya mafuta ya Iran iliyokuwa inadhibitiwa na kampuni ya Uingereza. Hatua hiyo iliikasirisha sana Uingereza na kuathiri maslahi ya Magharibi. Ingawa Shah ( tayari alikuwa mfalme kabla ya 1953, Mosaddegh alikuwa amepunguza mamlaka yake. Baada ya mapinduzi, Shah (Mohammad Reza Pahlavi) alipata nguvu kamili za kisiasa na kutawala kwa mfumo wa kiimla kwa msaada wa Marekani.

Shah Mohammad Reza Pahlavi, aliyekuwa mfalme wa Iran kabla ya mapinduzi ya 1979, alikabiliwa na ukandamizaji mkubwa, ufisadi, na chuki ya umma. Shah aliendesha utawala wa kiimla, akitumia SAVAK, polisi wa siri, kudhibiti wapinzani wa kisiasa, ikiwemo wanasiasa wa kidemokrasia na waandishi wa habari. Hali ya kiuchumi ilichangia chuki hiyo: mpango wake wa White Revolution ulilenga kuboresha maisha ya wananchi, lakini faida zake zilifikia idadi ndogo ya watu tu, huku wananchi wengi wakiendelea kuwa maskini. Aidha, Shah aling’ang’ania kuingiza tamaduni za Magharibi, burudani zisizo za kidini, na mavazi ya kisasa, jambo lililochukuliwa na wengi kama kupoteza maadili ya Kiislamu. Zaidi, utegemezi wake mkubwa kwa Marekani na Uingereza uliongeza hisia za wananchi kuwa alikuwa mtegemezi wa kigeni.

Kabla ya kupinduliwa kwake mwaka 1979, Shah alikabiliwa na mapambano ya kisiasa mnamo 1953. Wakati huo, Waziri Mkuu wa kidemokrasia Mohammad Mosaddegh alitaifisha sekta ya mafuta ya Iran, hatua iliyoikera Uingereza na kuathiri maslahi ya Marekani. Kwa kuunga mkono kiusalama na kiasia, CIA ya Marekani na MI6 ya Uingereza walipanga operesheni iliyounda mapinduzi yaliyomuondoa Mosaddegh madarakani. Shah, ambaye awali alikuwa mfalme aliyepewa mamlaka kidogo na Waziri Mkuu, alirejeshwa madarakani na kupata nguvu kamili ya kisiasa. Tukio hili liliimarisha hisia za kutokuelewana na Marekani miongoni mwa Wairani na kuunda misingi ya chuki ya baadaye dhidi ya Marekani.

Mnamo Januari 1979, baada ya miongo ya kutoaminiana na uhasama wa wananchi, Shah alikimbia Iran, akiacha nafasi wazi kwa Ruhollah Khomeini kuanzisha mapinduzi. Khomeini alirejea Februari 1, 1979, alikaribishwa na mamilioni ya Wairani, na mara moja akaanzisha Jamhuri ya Kiislamu. Mfumo mpya ulitumia sharia ya Kiislamu kama msingi wa sheria na sera, na Khomeini aliteua nafasi ya Kiongozi Muadimu wa Kiislamu kuwa na mamlaka ya juu zaidi ya kisiasa na kidini. Wanafunzi na wapinzani wa Shah walikuwa sehemu ya harakati ya mapinduzi, na baada ya kuangushwa kwa Ufalme wa Iran, baadhi yao walihamasishwa na Khomeini kushiriki katika kurekebisha mfumo wa kisiasa na kijamii ndani ya Nchi hiyo ikiwemo kuondoa hali ya Ufalme na uwaziri mkuu na kubadili Nchi kuwa ya Kidini chini ya Mamlaka za Uislamu.

Hali ilibadilika kwa kiasi kikubwa mwaka 1979 wakati Ruhollah Khomeini alipoongoza Mapinduzi ya Kiislamu. Khomeini, mwanazuoni wa Kishia aliyekuwa akiishi uhamishoni, alirejea Iran na kuanzisha Jamhuri ya Kiislamu. Tangu mwanzo wa uongozi wake, aliitaja Marekani kama adui mkuu wa nje wa Iran, akiipa jina maarufu la “Shetani Mkuu.” Haya hayakuwa maneno tu ya kisiasa; yakawa nguzo kuu ya kiitikadi ya utawala mpya. Khomeini aliamini kuwa ushawishi wa Marekani ulikuwa umeiharibu Iran kisiasa, kitamaduni na kimaadili chini ya Shah. Hivyo, mapinduzi yaliweka upinzani dhidi ya utawala wa Marekani kama jukumu la kisiasa na la kidini.

Tukio lililothibitisha uhasama huo lilikuwa mgogoro wa mateka katika Ubalozi wa Marekani kati ya 1979–1981. Wanafunzi wa kimapinduzi wa Iran walivamia Ubalozi wa Marekani mjini Tehran na kuwashikilia mateka wanadiplomasia 52 wa Marekani kwa siku 444. Walidai Shah, aliyekuwa amekimbia na kupatiwa matibabu Marekani, arejeshwe Iran ili ashitakiwe. Mgogoro huo uliidhalilisha serikali ya Marekani chini ya Rais Jimmy Carter na uliishtua jamii ya Marekani. Nchini Iran, hata hivyo, tukio hilo lilimpa Khomeini nguvu zaidi kwa kumwonyesha kama kiongozi aliyesimama imara dhidi ya uingiliaji wa kigeni. Tukio hili liliimarisha uhasama wa kihistoria kati ya Iran na Marekani, na kulitengeneza kauli mbiu maarufu ya Khomeini ya “Great Satan” kwa Marekani. Tukio hili moja liliharibu kabisa uhusiano wa kidiplomasia kati ya nchi hizo mbili na limeendelea kuunda uhasama wao hadi leo.

Wakati wa Vita vya Iran na Iraq (1980–1988), mvutano uliendelea kuongezeka. Iraq ilipoivamia Iran, Marekani iliielemea Iraq kidiplomasia na kimkakati kwa kuiona Iran ya kimapinduzi kama tishio kubwa zaidi. Kwa uongozi wa Iran, hili lilithibitisha imani yao kuwa Marekani ilikuwa na nia ya kuidhoofisha Jamhuri ya Kiislamu. Kwa upande wa Washington, itikadi ya kimapinduzi ya Iran na ujumbe wake wa kupinga Marekani vilifanya ionekane kama taifa lisilotabirika na lenye kuleta misukosuko. Vita hivyo vilizidisha kutoaminiana na kuhakikisha kuwa uhusiano wao unabaki wa uhasama.

Baada ya kifo cha Khomeini mwaka 1989 kutokana na maradhi, uongozi ulimwendea Ayatollah Ali Khamenei. Khamenei aliteuliwa kuwa Kiongozi Muadimu wa Kiislamu wa Iran, nafasi ya juu zaidi ya kisiasa na kidini katika nchi. Hatua hii ilitokana na ushirikiano wake wa karibu na Khomeini, uaminifu wake kwa kanuni za kidini za Jamhuri ya Kiislamu, na umaarufu wake miongoni mwa viongozi wa kijeshi na kidini. Kabla ya hapo, Khamenei alikuwa Rais wa Iran kuanzia 1981 hadi 1989, na nafasi hiyo ilimpa uzoefu muhimu wa kisiasa, kuratibu sera za ndani na nje, na kushughulikia migogoro ya kimkakati. Kuingia kwake madarakani kuliongeza uthabiti wa kisiasa wa Iran na kuhakikisha kuwa sera za Khomeini za kisiasa na kidini zinaendelea kutekelezwa bila kuathiriwa na nguvu za kigeni.

Chini ya Ayatollah Khamenei, Iran iliendeleza msimamo wake mkali dhidi ya Marekani huku ikipanua ushawishi wake wa kikanda. Iran iliunga mkono makundi ya kijeshi kama Hezbollah nchini Lebanon na kuunda mitandao ya wanamgambo washirika kote Mashariki ya Kati. Kwa mtazamo wa Marekani, hatua hizi zilichochea misukosuko katika eneo hilo na kutishia washirika wake, hasa Israel na mataifa ya Ghuba. Kwa mtazamo wa Iran, ushirikiano huo ulikuwa mbinu ya kujilinda na kuzuia mashambulizi katika mazingira yaliyoonekana kuwa ya uadui.

Suala la nyuklia lilileta mvutano katika kiwango kipya kuanzia miaka ya 2000. Marekani iliishutumu Iran kwa kutafuta uwezo wa kutengeneza silaha za nyuklia, wakati Iran ilisisitiza kuwa mpango wake ulikuwa wa matumizi ya amani ya nishati. Vikwazo vya kiuchumi viliwekwa na kuathiri vibaya uchumi wa Iran. Mwaka 2015 kulikuwa na kipindi kifupi cha kupungua kwa mvutano baada ya Iran kusaini makubaliano ya nyuklia na mataifa yenye nguvu duniani. Hata hivyo, kujiondoa kwa Marekani katika makubaliano hayo mwaka 2018 na kurejesha vikwazo kulirudisha hali ya makabiliano. Kila upande uliutuhumu mwingine kwa kukosa nia njema, jambo lililoimarisha miongo ya kutoaminiana.

Je, Ayatollah alikuwa “tatizo”? Kwa mtazamo wa Marekani, Ayatollah waliwakilisha utawala uliopinga waziwazi ushawishi wa Marekani, uliounga mkono makundi yenye uhasama kwa washirika wa Marekani na uliotekeleza sera zilizoonekana kama tishio. Kwa mtazamo wa uongozi wa Iran, Marekani ilikuwa miongoni mwa mataifa yaliyokuwa yakiingilia mambo yao kwa muda mrefu na yenye nia ya kudhoofisha uhuru wa Iran. Ayatollah hakuanzisha tu mgogoro wa kisiasa; waliweka rasmi utambulisho wa kimapinduzi uliojengwa juu ya kupinga nguvu za Marekani. Msingi huo wa kiitikadi ulihakikisha kuwa mvutano huo ungeendelea hata baada ya kubadilika kwa marais au matukio maalum.

Kwa ujumla, mgogoro huo uliendelea kujilisha wenyewe. Hisia za kupinga Marekani ziliimarisha uongozi wa Ayatollah ndani ya Iran, huku vikwazo na shinikizo la kijeshi kutoka Marekani vikithibitisha Iran kujitetea dhidi ya ubeberu. Kadiri muda ulivyopita, kile kilichoanza kama mapinduzi dhidi ya mfalme aliyekuwa akiungwa mkono na Marekani kiligeuka kuwa moja ya ushindani wa muda mrefu zaidi wa kijiografia katika enzi ya kisasa.

Katika miezi ya hivi karibuni, mahusiano kati ya Marekani, Israel, na Iran yalionekana kuingia kwenye mvutano mkali zaidi kutokana na mchanganyiko wa sababu za muda mrefu na changamoto za kisasa. Kwanza, suala la mpango wa nyuklia wa Iran lilikuwa chanzo kikubwa cha mvutano; Marekani na Israel zilidai kuwa Iran ilifanya shughuli za kuchanganya za nyuklia ambazo zinaweza kutumika kutengeneza silaha, ingawa Iran ilikataa kuwa ni nia yake kupata silaha za nyuklia na kusema inahitaji nishati kwa matumizi ya amani. Hii ilichochea vikwazo vya kiuchumi vya Marekani dhidi ya Iran na kuongeza shinikizo kisiasa, huku pande hizo mbili zikishutishana uadui wa muda mrefu uliotusanyika tangu mapema miaka ya 1970 na 1980.


Katika muktadha wa muendelezo wa mvutano huu, tarehe 28 Februari 2026, serikali ya Marekani pamoja na serikali ya Israel zilizindua operesheni ya kijeshi iliyopewa jina la “Epic Fury”, kampeni ya pamoja ya ndege za kivita, makombora ya mbali, na mashambulio ya anga dhidi ya maeneo muhimu ya kijeshi na kisiasa ya Iran. Lengo lilikuwa kushambulia miundombinu ya kijeshi na nyuklia ya Iran pamoja na kushikilia ngazi ya juu ya uongozi wa nchi hiyo kama hatua ya kuzuia tishio linalodaiwa na Marekani na Israel kwa usalama wao wa kimkakati. Katika mashambulizi hayo, vituo vya ulinzi wa anga, vituo vya misitu ya makombora, na ofisi za viongozi wa ngazi ya juu vilitekwa mashambulio makubwa yaliyoleta uharibifu mkubwa.

Matokeo ya mashambulizi hayo yalikuwa kifo cha Ayatollah Ali Khamenei, ambaye alikuwa Kiongozi Muadimu wa Iran tangu 1989. Ripoti zinazotokana na chanzo mbalimbali zinasema kuwa Khamenei aliuawa wakati wa mashambulizi yaliyolenga ofisi yake na makazi yake mjini Tehran. Katika mashambulio hayo yaliyofanywa mnamo 28 Februari 2026, Khamenei alipoteza uhai akiwa mzawa wa umri wa miaka 86 na serikali ya Iran baadaye ilithibitisha kifo chake na kutangaza siku za maombolezo. Baadhi ya ripoti pia zinaonyesha kuwa wanachama wa familia yake, ikiwa ni pamoja na binti yake, bwana-mumewe na mjukuu wake, walifariki katika shambulio hilo pamoja naye. Iran ilitangaza siku 40 za maombolezo ya kitaifa na siku saba za likizo ya umma kutokana na kifo chake. Rais wa Marekani Donald Trump alithibitisha kifo hicho akisema kifo chake kilikuwa matokeo ya operesheni ya pamoja ya Marekani na Israel, na viongozi wa Israeli pia walidai kuwa walihusika moja kwa moja kwenye shambulio hilo. Ni tukio kubwa kisiasa na kijeshi ambalo limemweka Iran katika mgogoro wa kikatiba na kuibua maswali mengi kuhusu mustakabali wa uongozi wa nchi hiyo bila kiongozi wake wa muda mrefu.

Mashambulizi ya Marekani na Israel yalizua majibu ya shambulio la kulipiza kisasi kutoka kwa Iran, ikiwa ni pamoja na uzinduzi wa makombora na ndege zisizo na rubani dhidi ya vituo vya kijeshi na ngome za Marekani na washirika wake katika eneo la Ghuba, pamoja na maeneo ndani ya United Arab Emirates na Bahrain. Utekelezaji wa hatua hizi unaonyesha jinsi mzozo wa kisiasa, kiuchumi, na kijeshi kati ya pande hizo unavyoweza kupata mwendo wa haraka kuwa vita kubwa kwenye eneo lote la Mashariki ya Kati mara tu mashinikizo ya kisiasa yatakapofikiwa hatua fulani.
 
Huku mnasema Ayatollah ameuawa,kule mbinguni mwenzenu anajimegea mabikra 72 kwa zamu.
 
Back
Top Bottom