Prof_Adventure_guide
JF-Expert Member
- Dec 21, 2023
- 533
- 1,499
Katika jamii nyingi za Kiafrika, hususan katika mataifa yanayoendelea, mwananchi wa kawaida amewekwa kwenye mzunguko wa ujinga wa kimfumo, ujinga ambao hauhusiani na kutokujua kusoma na kuandika, bali ni ujinga uliopandikizwa kwa makusudi na mfumo wa kisiasa unaonufaika na kutojitambua kwa wananchi wake. Wanasiasa wamejifunza kutumia saikolojia ya umma kwa kiwango cha juu; wanajua lini pa kuahidi, wanajua namna ya kuigiza huruma, na wanajua kwa usahihi namna ya kucheza na njaa ya umma ili kuonekana kuwa wao ni mkombozi, ilhali ni wauzaji wa matumaini na waporaji wa ndoto za walio wengi.
Mwananchi, akiwa hana fursa ya taarifa sahihi wala maarifa ya kutosha kuhusu haki zake za msingi kama zilivyobainishwa katika Katiba, hujikuta akifanya maamuzi kwa msingi wa mihemko badala ya maarifa. Haelewi kuwa ana haki ya kuuliza kuhusu bajeti ya maendeleo ya eneo lake, ana haki ya kufuatilia matumizi ya fedha za umma, na ana haki ya kushiriki moja kwa moja katika mchakato wa uundaji wa sera zinazomgusa. Mfumo huu haufundishi haya kwa makusudi, kwa sababu ukielimika utahoji, na ukianza kuhoji, utaanza kutishia maslahi ya wale walioujenga mfumo huo kwa msingi wa kuwakandamiza waliowengi.
Wanasiasa wamefanikiwa kuigeuza demokrasia kuwa tamthilia inayochezwa kila baada ya miaka mitano. Kila wakati wa uchaguzi, lugha yao hubadilika na kuwa ya kimapenzi, ya matumaini, na ya maono ya uongo. Wanatumia dhana ya “sisi ni wamoja” kuiba kura zako na baadaye kutumia dhana ya “mimi ni mkubwa” kukataa kukusikiliza. Wanatumia dini, ukabila, ujinga wa kiuchumi, na hata hofu, kama silaha za kudhibiti fikra za wananchi. Hili ni jaribio la wazi la kisaikolojia la kuhalalisha dhuluma kwa kivuli cha ushawishi wa kisiasa.
Lakini mwananchi anapaswa kufumbuka macho. Haki ya elimu, afya, makazi bora, maji safi, na usawa mbele ya sheria si zawadi kutoka kwa serikali wala hisani ya chama chochote cha siasa. Hizo ni haki za msingi (fundamental rights) ambazo zimewekwa kikatiba na zinalindwa kisheria. Ukinyimwa huduma hizo, si kwa sababu serikali haina uwezo, bali kwa sababu aidha umetawaliwa na wasiojali, au umeamua kubaki mtazamaji katika mchezo unaokuhusu moja kwa moja. Mwananchi wa kawaida anapaswa kuelewa kuwa yeye si mtegemezi wa serikali, bali ni mfadhili mkuu wa serikali kupitia kodi zake—na kwa msingi huo ana mamlaka ya kuhoji, kukosoa, na kubadilisha uongozi.
Elimu ya uraia inapaswa kuwa silaha ya ukombozi wa fikra. Ni wakati wa kujifunza zaidi kuhusu utawala wa sheria (rule of law), mgawanyo wa madaraka (separation of powers), uwajibikaji wa viongozi (accountability), na misingi ya haki za binadamu. Haya si maneno ya kifalsafa yasiyo na uhalisia, bali ni dira inayoweza kumtoa mwananchi kutoka kwenye dimbwi la kudanganywa kila baada ya miaka mitano. Ni wakati wa kuwa na ufahamu kwamba kura yako si kitufe cha kusindikiza wagombea, bali ni amri ya kikatiba ya kuamua mustakabali wa maisha yako. Usiiuze, usiichezee, wala usiipuuze.
Wakati umefika wa kuacha kuwa na hofu ya kuuliza, kuwa na ujasiri wa kusoma katiba, na kuwa na moyo wa kuwashinikiza viongozi wawe watumishi wa umma badala ya kuwa watawala wa umma. Ukombozi wa kisiasa siyo kubadilisha vyama, ni kubadilisha namna tunavyofikiri kama wananchi. Na hapo ndipo tutaweza kuuvunja mfumo huu wa kihuni unaowalaghai wananchi kwa lugha za kisomi zisizo na dhamira, huku maisha yao yakizidi kuwa magumu na matumaini yakififia.
Mwananchi, akiwa hana fursa ya taarifa sahihi wala maarifa ya kutosha kuhusu haki zake za msingi kama zilivyobainishwa katika Katiba, hujikuta akifanya maamuzi kwa msingi wa mihemko badala ya maarifa. Haelewi kuwa ana haki ya kuuliza kuhusu bajeti ya maendeleo ya eneo lake, ana haki ya kufuatilia matumizi ya fedha za umma, na ana haki ya kushiriki moja kwa moja katika mchakato wa uundaji wa sera zinazomgusa. Mfumo huu haufundishi haya kwa makusudi, kwa sababu ukielimika utahoji, na ukianza kuhoji, utaanza kutishia maslahi ya wale walioujenga mfumo huo kwa msingi wa kuwakandamiza waliowengi.
Wanasiasa wamefanikiwa kuigeuza demokrasia kuwa tamthilia inayochezwa kila baada ya miaka mitano. Kila wakati wa uchaguzi, lugha yao hubadilika na kuwa ya kimapenzi, ya matumaini, na ya maono ya uongo. Wanatumia dhana ya “sisi ni wamoja” kuiba kura zako na baadaye kutumia dhana ya “mimi ni mkubwa” kukataa kukusikiliza. Wanatumia dini, ukabila, ujinga wa kiuchumi, na hata hofu, kama silaha za kudhibiti fikra za wananchi. Hili ni jaribio la wazi la kisaikolojia la kuhalalisha dhuluma kwa kivuli cha ushawishi wa kisiasa.
Lakini mwananchi anapaswa kufumbuka macho. Haki ya elimu, afya, makazi bora, maji safi, na usawa mbele ya sheria si zawadi kutoka kwa serikali wala hisani ya chama chochote cha siasa. Hizo ni haki za msingi (fundamental rights) ambazo zimewekwa kikatiba na zinalindwa kisheria. Ukinyimwa huduma hizo, si kwa sababu serikali haina uwezo, bali kwa sababu aidha umetawaliwa na wasiojali, au umeamua kubaki mtazamaji katika mchezo unaokuhusu moja kwa moja. Mwananchi wa kawaida anapaswa kuelewa kuwa yeye si mtegemezi wa serikali, bali ni mfadhili mkuu wa serikali kupitia kodi zake—na kwa msingi huo ana mamlaka ya kuhoji, kukosoa, na kubadilisha uongozi.
Elimu ya uraia inapaswa kuwa silaha ya ukombozi wa fikra. Ni wakati wa kujifunza zaidi kuhusu utawala wa sheria (rule of law), mgawanyo wa madaraka (separation of powers), uwajibikaji wa viongozi (accountability), na misingi ya haki za binadamu. Haya si maneno ya kifalsafa yasiyo na uhalisia, bali ni dira inayoweza kumtoa mwananchi kutoka kwenye dimbwi la kudanganywa kila baada ya miaka mitano. Ni wakati wa kuwa na ufahamu kwamba kura yako si kitufe cha kusindikiza wagombea, bali ni amri ya kikatiba ya kuamua mustakabali wa maisha yako. Usiiuze, usiichezee, wala usiipuuze.
Wakati umefika wa kuacha kuwa na hofu ya kuuliza, kuwa na ujasiri wa kusoma katiba, na kuwa na moyo wa kuwashinikiza viongozi wawe watumishi wa umma badala ya kuwa watawala wa umma. Ukombozi wa kisiasa siyo kubadilisha vyama, ni kubadilisha namna tunavyofikiri kama wananchi. Na hapo ndipo tutaweza kuuvunja mfumo huu wa kihuni unaowalaghai wananchi kwa lugha za kisomi zisizo na dhamira, huku maisha yao yakizidi kuwa magumu na matumaini yakififia.
