Mkuu, hoja uliyoitoa inajaribu kueleza kwamba Mungu amejifunua kwa njia za ndani kama dhamiri, kiu ya maana na mantiki, Si ndiyo?
Mimi kama Agnostiki na Mstoiki, ninayeweka msisitizo kwenye logic, physic, na maadili ya kweli yasiyotegemea hofu au urithi wa imani, lazima nitafakari hili kwa kina zaidi.
Kama kuna Mungu ambaye ni Chanzo cha Maadili, Asili, au Nguvu ya Juu inayosababisha ulimwengu huu, basi ufunuo wake ungetarajiwa kuwa wazi na wa kimaumbile kama vile alivyofanya kwenye Gravitational force au Majira ya mwaka - vinaonekana na vinapimika.
Sheria za asili hazibadiliki kirahisi tu kwa muktadha wa kijamii au historia ya mtu; zinajidhihirisha kwa kila mmoja kwa njia ileile. Hivyo, kama kweli Mungu anataka kujulikana na watu wote, je, si angejifunua kwa njia isiyohitaji kutegemea historia fulani au mapokeo ya kitamaduni, bali kwa njia ya universal accessibility, kama alivyo fanya kwa jua au hewa?
Kwanini yeye asijidhihirishe waziwazi lakini vitu unavyodai kaviumba avidhihirishe waziwazi?
How do we know for sure kwamba yeye ndiye chanzo cha universe ikiwa hajaacha physical evidence yeyote?
Aidha, kusema Dhamiri ya ndani na Kiu ya kujua maana ya maisha ni uthibitisho wa uwepo wa Mungu ndani yetu tena kwa kutumia Maandiko ya mungu huyo huyohuyo kama ulivyoquote hapo kitabu cha Warumi ni kosa la kimantiki (Mzunguko -circular reasoning).
Ikiwa unasema tunajua Mungu yupo kwa sababu biblia inasema A,B,C... Hapo unakuwa umetumia maelezo yake ye mwenyewe kumuelezea huyo huyo, na hakuna msingi huru wa nje unaothibitisha uwepo wake hivyo unakuwa unafanya Circular reasoning.
Kimantiki, Maadili hujitokeza kwa kuishi kwa mujibu wa asili (physis) na kwa kutumia akili (logic), Hii inapelekea sisi kuweza kutofautisha kilicho ndani ya uwezo wetu na kisicho.
Maadili ya kweli hayategemei hofu ya adhabu wala ahadi ya thawabu, bali yanajengwa juu ya kuishi kwa hekima, ujasiri, haki na ukiasi — ambayo ni misingi ya maisha yenye lengo kwa mujibu wa asili.
Tunaona pia kwamba ufunuo wa kidini mara nyingi umefungwa ndani ya historia, lugha, na jamii fulani. Ikiwa kweli Mungu ni wa wote na wa haki, kwa nini ajifungie katika lugha ya watu fulani pekee na kuwafanya wengine wengi waanguke nje ya “mpango wa wokovu”?
Kwa nini mtu wa Amazon, au mtoto aliyezaliwa kabla ya maandiko, asiwe na nafasi ya wazi ya ufunuo kama wale wa jamii fulani yenye maandiko hayo? Hili linaibua swali la upendeleo wa kihistoria na kijiografia — ambao kwa hakika hauendani na haki ya kweli.
Ikiwa kweli kuna Maadili ya Juu yanayotoka kwa Mungu, basi maadili hayo yangekuwa ya wazi kwa wanadamu wote, siyo kwa kundi fulani pekee waliopokea “ufunuo” wa kipekee like Ibrahim, Daudi au Suleimani huku kwa kipindi hichohicho wanachofunuliwa hao kuna watu wengine wakiendelea kuishi bila kufunuliwa hayo sehemu nyingine huko duniani - Haki iko wapi?
Kwa hivyo, hoja kuwa Mungu hujifunua kwa kila mtu kwa njia tofauti si suluhisho la tatizo bali ni kuhamisha mzigo wa ushahidi kwa watu.
Ikiwa kweli Mungu yupo, wa haki, na mwenye nia nasi, basi je, si ingekuwa mantiki zaidi kwa Yeye kujifunua kwa njia isiyopingika, ya wazi, ya asili, na inayopatikana kwa kila mtu bila kujali historia au tamaduni au mipaka ya kijiografia?
Dhamiri, kiu ya maana, na mantiki vinatokana na hali ya kuwa binadamu tu mwenye ubongo unaofikiri na kutamani kuwa bora, vimeibuka kwa sababu za kimaumbile na kijamii —na si kama dalili za ufunuo wa kipekee from nowhere.
That's why kila watu wa kutoka jamii na kabila tofauti, watu wa dini tofauti na watu wa falsafa tofauti wananamna yao ya kitofauti ya kutafsiri Dhamiri na kiu ya maana na wana namna yao pekee ya kuelezea maadili kiujumla.
Je, sio kwamba kuishi kwa mujibu wa asili na mantiki ni njia ya uadilifu wa kiakili na kimaadili zaidi kuliko kukubali hitimisho lisilo na ushahidi wa kutosha?
Je, kama kweli kuna ukweli mmoja wa kimungu, kwa nini huo ukweli uonekane kwa tafsiri nyingi zinazokinzana, ambazo kila moja hudai kuwa ndiyo njia pekee?
Na je, kwa nini ukweli huo usiwe wazi kama lilivyo joto la moto au baridi lenye upepo?
Kwanini ukweli wake unahitaji imani pekee, hofu, au kuamini mapokeo maalum yaliyoandaliwa bila ushahidi wowote wa kimazingira, hali au kihisia kuthibitisha uwepo wake?
Swali lako lina mantiki,, haswa kutokana mtazamo wa agnosticism na stoicism, ambao unathamini reason, virtue, na natural order kuliko imani isiyo na ushahidi.
“
Kwa nini Mungu hajifunui kwa njia ya wazi kama jua au nguvu ya uvutano?”
Sheria za asili kama gravity au seasonal cycles zinaweza kuonekana, kupimwa, na kuthibitishwa—lakini je, kila kitu cha muhimu lazima kiwe kinapimika kwa vipimo vya maabara?
Fikiria vitu kama upendo, maumivu ya ndani, au thamani ya maisha—vipo, vinaathiri maisha ya kila mtu, lakini haviwezi kupimwa au kuonekana moja kwa moja. Existence ya Mungu inaweza kuwa ya namna hii: not a material object, bali a metaphysical reality. Siyo kila ukweli lazima uwe wa kisayansi (empirical) ili uwe halisi.
"Kama Mungu ni muumba wa nature, basi anaweza kuwa zaidi ya nature yenyewe (transcendent), na hawezi kudhibitika kwa kanuni zile zile alizoziweka kwa viumbe."
– C.S. Lewis aliwahi kusema: “To expect God to be obvious to us is like expecting Shakespeare to appear in Hamlet’s play as a character.”
"
Circular reasoning kutumia maandiko kuthibitisha Mungu."
Kutumia Biblia kuthibitisha Mungu halafu kusema Mungu ndiye aliyetupa Biblia ni circular.
Lakini wengi wanaamini kwamba revelation ya Mungu ina ngazi mbili:
General revelation (ufunuo wa asili): conscience, moral awareness, desire for meaning, awe before the universe (ambayo hata Stoics waliheshimu).
Special revelation (maandiko, manabii, nk): ambayo ni ya historia fulani, lakini hujaribu kueleza kwa undani chanzo cha ufunuo huo wa asili.
Kwa hiyo, wanaosema “Biblia ni ushahidi wa Mungu” hawaanzi papo hapo—wanadai kwamba kuna maelezo ya kina ya yale mambo ya ndani tunayopitia ambayo hayawezi kuelezwa vizuri bila kupitishwa katika lensi ya kiroho.
Kwa mfano: Kiu ya haki, kusudi, na upendo usio na masharti (agape) ni vitu ambavyo haviwezi kuelezwa tu kwa survival instincts.
Kwa nini ufunuo wa Mungu uko localized kwenye jamii fulani?”
Kama Mungu ni wa wote, kwa nini asijifunue kwa namna ya universal accessibility?
Hoja moja inayojitokeza hapa ni kwamba mawasiliano yoyote ya maana yanahitaji muktadha fulani. Hata physics ilianza Mesopotamia, Ugiriki na India, lakini leo inahesabiwa kuwa ya dunia nzima. Vivyo hivyo, dini inaweza kuanzia kwa mtu au jamii fulani lakini isiwe imekusudiwa kwao tu.
“Particularity is not partiality.” – The fact that God spoke through Hebrew prophets doesn’t mean He rejected others, bali alianza na njia ambayo binadamu anaweza kuelewa.
Dini nyingi hutoa maadili mazuri—hii haithibitishi kwamba zote ni sawa, lakini huonyesha kwamba Mungu anaweza kuwa ameacha alama Yake kwa namna mbalimbali kwa jamii tofauti.
“
Kwa nini dhamiri na kiu ya maana tuviite dalili za Mungu?”
Kama vile njaa ni ishara ya uhitaji wa chakula, na kiu ya maji ni dalili ya uwepo wa maji, basi:
Couldn’t the thirst for meaning, justice, transcendence, and love be evidence of something beyond ourselves?
Wanafalsafa kama Immanuel Kant na Alvin Plantinga walieleza kuwa moral obligation haielezeki kirahisi bila chanzo chenye mamlaka ya juu—maana mtu anaweza kuuliza: Kwa nini ni lazima niwe mwema, kama hakuna Nguvu ya Juu inayosema hivyo?
"
Maadili yasiyo na hofu wala thawabu ndiyo ya kweli”
Ni kweli, maadili bora hayawezi kujengwa kwa misingi ya hofu au zawadi tu. Hapo Stoicism na hata Ukristo wa kweli wanakutana.
Yesu hakufundisha maadili kwa sababu ya jehanamu tu, bali aliwaita watu waishi kwa upendo wa kweli, haki, rehema, na kujikana nafsi. Katika hili, Stoics na Wakristo wanaweza kukubaliana kwamba uadilifu wa kweli unapaswa kuwa kwa ajili ya mema yenyewe.
“
Kwa nini kuna dini nyingi kila moja ikisema ni ya kweli?”
Ukweli mmoja unaweza kuakisiwa kwa njia tofauti na zenye dosari. Kama watu 10 wakitazama jua kutoka pande tofauti, watatoa maelezo tofauti, lakini jua ni moja.
Pluralism haimaanishi kuwa hakuna ukweli, bali kwamba watu wanauona kwa mitazamo tofauti. Jukumu la kila mmoja ni kutafuta ule ukweli ambao unaendana na akili, moyo, historia na matokeo yake katika maisha halisi.
Japo huwezi “kumthibitisha” Mungu kwa microscope au lab, huwezi pia kumkataa kirahisi kwa vile hajajifunua kama graviti. Mungu, kama ni halisi, ni zaidi ya viwango vya majaribio ya binadamu, na njia ya Yeye kujifunua inaweza kuwa ya kina zaidi—kupitia dhamiri, kiu ya maana, historia, na hata mateso.
Imani si kinyume cha mantiki – ni kupanua mantiki hadi kwenye maeneo ambayo data za kawaida haziwezi kufika.
Unaweza kusema: “Sina ushahidi wa kutosha kusema Mungu yupo,” lakini pia kwa uaminifu wa kiakili unaweza kusema: “Sina ushahidi wa kutosha kusema Hana nafasi yoyote."