Safari ya Demokrasia Nchini Tanzania toka mfumo wa vyama vingi ulipoanza hadi leo

Safari ya Demokrasia Nchini Tanzania toka mfumo wa vyama vingi ulipoanza hadi leo

Mhaya

JF-Expert Member
Joined
Aug 20, 2023
Posts
2,818
Reaction score
7,940
Mwaka 1992 uliandikwa kama mwaka wa mabadiliko makubwa katika historia ya kisiasa ya Tanzania. Baada ya miaka mingi ya mfumo wa chama kimoja uliotawaliwa na TANU kisha CCM, shinikizo la kisiasa na kiuchumi lilianza kujenga msukumo mpya. Wanazuoni wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, waandishi wa habari, na wanaharakati wachache walithubutu kuuliza: “Kwa nini chama kimoja ndiyo sauti pekee ya wananchi?” Wakati huo huo, mashirika ya kimataifa kama IMF na Benki ya Dunia yalikuwa yakilazimisha mataifa ya Afrika kufungua siasa na uchumi ili kupata mikopo na misaada. Tanzania, kama taifa masikini lililohitaji rasilimali za nje, ililazimika kumeza pilipili hii, hata kama haikuwa tamu.

Rais Ali Hassan Mwinyi, licha ya ukimya wake wa kisiasa, alikubali mabadiliko haya ili kuondoa mvutano uliokuwa ukianza chini chini. Bunge lilifanyiwa marekebisho, Katiba ikaongezewa kifungu kipya kilichoruhusu wananchi kuunda vyama mbadala. Hivyo ndipo vyama kama NCCR-Mageuzi, CUF, TLP, CHADEMA vilipozaliwa. Kulikuwa na hewa mpya ya matumaini—watanzania waliamini sasa sauti zao zitakuwa na njia ya kufika juu bila kupita kwenye njia moja tu ya chama tawala.

Lakini hata katika uzuri huo, CCM ilipanga kimya kimya kuendelea kuwa juu ya mfumo. Ilihakikisha inasalia na nguvu za kitaasisi—ikiwa na urithi wa miundombinu yote ya dola, kuanzia polisi, tume za uchaguzi, serikali za mitaa, hadi vyombo vya habari. Ndani ya mfumo kulianza kujengwa kile wanazuoni wanaita “demokrasia yenye mwonekano, lakini isiyo na usawa wa kiuhalisia.”

Baada ya kuruhusiwa rasmi kwa vyama vingi mwaka 1992, Tanzania ilingia kwenye uchaguzi wa kihistoria mwaka 1995, uchaguzi ambao uliashiria mwanzo wa siasa za ushindani. CCM, ikiwa chama kilichoongoza tangu uhuru, kiliingia kwenye uchaguzi huu kikiwa na mtaji mkubwa wa kisiasa, mianya ya utawala, na mtandao mpana kuanzia vijijini hadi mijini. Mgombea wake – Benjamin William Mkapa – alionekana kama chaguo salama, mwenye taswira ya utulivu, diplomasia na uzoefu wa kimataifa. Nguvu kuu za CCM zilikuwa ni miundombinu ya chama iliyopangika, ushawishi wa wabunge wengi waliokuwa madarakani, na hoja ya “kutunza amani baada ya mabadiliko ya mfumo.” Udhaifu wao, hata hivyo, ulikuwa ni mzigo wa malalamiko ya wananchi juu ya hali ya uchumi, kupanda kwa gharama za maisha, na ukiritimba wa chama ambacho kilionekana kama hakitaki mabadiliko ya haraka.


Kwa upande wa upinzani, kulikuwa na muamko mkubwa wa kisiasa hasa mjini. Vyama kama NCCR-Mageuzi chini ya mgombea Augustine Lyatonga Mrema vilikuwa vinafanya kampeni zenye nguvu, zenye lugha kali ya kupinga mfumo na kuchochea ari ya mabadiliko. Mrema, aliyewahi kuwa Waziri wa Mambo ya Ndani katika serikali ya CCM kabla ya kujiengua, alionekana kama “mtetezi wa wanyonge,” akiungwa mkono sana na vijana, wafanyabiashara wadogo wadogo, na tabaka la wafanyakazi waliochoshwa na mifumo ya kizamani. Nguvu ya upinzani ilikuwa ni lugha yao ya moja kwa moja, ukaribu wao na wananchi kupitia kampeni za hadhara zenye msisimko, na uwezo wa kuleta nadhaa mpya ya kisiasa. Udhaifu wao, hata hivyo, ulijidhihirisha katika ukosefu wa mtandao wa chama vijijini, ukosefu wa fedha, na migawanyiko ya kiuongozi ndani ya vyama vipya ambavyo havikuwa vimejengeka kitaasisi.


Taswira ya uchaguzi wa 1995 ilikuwa ni kama vita kati ya “mfumo na mageuzi.” Vijijini, kauli mbiu za CCM za utulivu na amani zilitoa matokeo mazuri kwao, wakati mjini, upinzani ulieneza msisimko wa mabadiliko. Hata hivyo, kutokana na ukosefu wa usimamizi makini wa mawakala wa vyama pinzani, CCM iliendelea kuwa na nafasi kubwa katika ulinzi wa kura na usimamizi wa matokeo. Uchaguzi huu uliweka msingi wa aina ya siasa ambayo Tanzania ingeendelea kuishuhudia: CCM kama ngome yenye mtandao mkubwa, upinzani ukiwa na nguvu za kishindo mijini lakini dhaifu katika mfumo wa kimfumo na kimuundo.

Baada ya msisimko wa uchaguzi wa kwanza wa vyama vingi mwaka 1995, uchaguzi wa 2000 uliingia katika mazingira tofauti kidogo. Wakati uchaguzi wa 1995 ulisukumwa na "ari ya mabadiliko," uchaguzi wa 2000 uliathiriwa zaidi na kukata tamaa kwa baadhi ya wananchi juu ya uwezo wa upinzani kushinda na pia kujipanga upya kwa CCM kimkakati. Ndani ya CCM, Mkapa aliingia kwenye uchaguzi wa pili akiwa tayari amejenga taswira ya kiongozi aliye na msimamo mkali dhidi ya ufisadi kupitia sera yake ya "Uwazi na Ukweli". Hata hivyo, sera hiyo ilizingatiwa na baadhi ya wanachi kama kauli isiyotekelezeka vilivyo, kwani bado malalamiko ya kiuchumi na ukosefu wa ajira yalikuwa makubwa.


Nguvu ya CCM kwenye uchaguzi wa 2000 iliongezeka zaidi kupitia mtandao wao wa serikali za mitaa, mabalozi wa nyumba kumi, pamoja na ushirikiano mkubwa wa kimuundo kati ya chama na vyombo vya utendaji serikalini. Mkapa, akiwa tayari ametulia madarakani kwa miaka mitano, aliingia na faida ya incumbency – nguvu ya kuwa mtawala anayetetea kiti chake. Udhaifu wao ulijikita zaidi kwenye manung’uniko ya ndani ya chama, hasa baada ya baadhi ya makada wenye nguvu kisiasa kuonekana kutengwa au kuzimwa kisiasa na mfumo wa uteuzi wa wagombea.


Kwa upande wa upinzani, taswira haikuwa kama ile ya moto wa 1995. NCCR-Mageuzi ilikuwa imeporomoka kisiasa, ikiwa imegubikwa na migogoro ya ndani, wakati CUF, chini ya Ibrahim Lipumba, kilijaribu kujijenga kama chama mbadala chenye nidhamu na hoja za kiuchumi. Lipumba, akiwa mchumi aliyebobea, aliwasilisha hoja nzito kuhusu uchumi wa taifa, kodi, uliberali wa soko na athari za ubinafsishaji—yote haya yakimfanya apendwe zaidi na tabaka la wasomi mijini na wafanyabiashara. Lakini udhaifu wa CUF ulikuwa ni kuonekana kama chama chenye mizizi mikubwa Zanzibar kuliko Bara, jambo lililofanya CCM kulitumia kisiasa suala la utaifa na umoja wa Muungano, ikidai kuwa upinzani ungeleta mgawanyiko wa nchi.


Katika uchaguzi huu, mijini kama Dar es Salaam, Tanga na Tabora, kulikuwa na mjadala mkubwa wa kisomi juu ya mustakabali wa uchumi chini ya uliberali mpya (SAPs). Vijijini, hoja hazikuhamia sana kwenye uchumi wa kimataifa, bali zilibaki katika misingi ya “CCM inatuletea miradi” dhidi ya “Upinzani unaongea tu kwenye mikutano”. Mfumo wa upigaji kura uliendelea kumpa CCM faida kubwa, huku upinzani ukizingirwa na udhaifu wa usimamizi wa kura, ukosefu wa mawakala waliobobea, na kukosa teknolojia ya kulinda kura kama ilivyo leo.


Uchaguzi wa 2000 uliweka wazi hali halisi: CCM si chama cha mikutano mikubwa pekee, ni chama cha mifumo, miundombinu, na mizizi katika ngazi ya msingi kijamii, huku upinzani ukiendelea kuonekana kama sauti kali yenye mvuto wa mijini lakini dhaifu katika ushindani wa kiutawala.

Mwaka 2005 uliandikwa kama moja ya vipindi muhimu zaidi katika historia ya siasa za Tanzania, si kwa sababu ya ushindani dhidi ya upinzani, bali kutokana na kile kilichotokea ndani ya CCM kabla hata ya kura kupigwa. Ndani ya chama tawala kulizaliwa kile kilichoitwa baadaye “Siasa za Mitandao”, mfumo wa makundi ya kisiasa uliounganisha wanasiasa, wafanyabiashara wakubwa, na maafisa wa vyombo vya dola ili kumtengeneza mgombea ambaye si tu angeungwa mkono na chama, bali pia angenufaisha maslahi ya makundi hayo kiuchumi baada ya kuingia Ikulu.


Katika hatua za mwanzo za safari ya uchaguzi huu, Jakaya Mrisho Kikwete alijitokeza kama mgombea mwenye mvuto mkubwa wa umma. Alikuwa tayari ameshajengwa kama sura ya “Tanzania Mpya” kupitia misururu ya safari zake za ndani ya chama tangu mwaka 1995 aliposhindwa kwenye kinyang’anyiro dhidi ya Mkapa. Wakati huu, umoja wa hadhara ulianza kutumika kama silaha ya kisiasa. Nje ya ukumbi wa NEC Dodoma ambako jina la mgombea wa CCM lilikuwa likijadiliwa, umati wa watu ulipangwa kimkakati kupiga kelele “JK! JK! JK!” ili kuwatuma ujumbe wajumbe wa ndani kwamba chama kingepoteza umaarufu kama kingemkataa aliyekuwa akionekana kupendwa na wananchi.


Nyuma ya pazia, kulikuwa na muungano wa kimkakati kati ya Kikwete na Edward Lowassa, ambaye wakati huo hakutangaza moja kwa moja kuwania urais, lakini alitumia nguvu kubwa ya kifedha, mitandao ya wafanyabiashara, na ushawishi katika taasisi za dola kuhakikisha Kikwete anapita. Huu ndio mwanzo wa kile kilichobatizwa na wachambuzi baadaye kama “Serikali ya Mitandao” – mfumo ambapo mgombea hapingwi na chama chenyewe, bali anabebwa na kundi la watu lenye nguvu za kifedha na kinguvu serikalini. Salim Ahmed Salim, ambaye alikuwa chaguo la wazee walioamini katika utulivu wa kisiasa na uzoefu wa kidiplomasia, alipoteza mvuto kutokana na kukosa nguvu ya “mtaji wa kishindo” uliokuwa ukipigwa na vijana waliomtengenezea Kikwete taswira ya kiongozi mwenye mvuto kama wa Nyerere wa enzi za ujana.


Wakati CCM ikijiimarisha kwa nguvu kubwa za mfumo, upinzani nao ulikuwa katika hatua ya kujipanga lakini haukuwa na meno ya kimfumo. Profesa Ibrahim Lipumba wa CUF aliendelea kubeba hoja nzito za kiuchumi, akishawishi kwamba serikali ya CCM ilikuwa ikiuza taifa kupitia ubinafsishaji usio na faida kwa wananchi. Alikuwa na nguvu kubwa Zanzibar na sehemu kadhaa za mijini barani, lakini alikosa uungwaji mkono wa vijijini ambako CCM ilikuwa imejenga mtandao wa chama tangu enzi za TANU. Freeman Mbowe, kijana aliyejitokeza kwa mara ya kwanza kama mgombea wa urais kwa CHADEMA, aliibeba taswira ya kizazi kipya cha upinzani, lakini chama chake wakati huo kilikuwa hakina nguvu za kimuundo wala mtandao wa kitaifa. Alionekana kama mwanasiasa wa mijini, mwenye ushawishi kwa wasomi na tabaka la kati, lakini asiyekuwa na mizizi mashinani. Profesa Mvungi wa NCCR Mageuzi alijaribu kufufua chama kilichotikisa 1995, lakini migogoro ya ndani ya chama hicho ilikuwa imekikata nguvu kisiasa.


Hatimaye, Kikwete alishinda uchaguzi wa 2005 kwa zaidi ya asilimia 80 ya kura, lakini ushindi huu haukuwa tu matokeo ya kupendwa na wananchi – bali ulikuwa matokeo ya mfumo ulioratibiwa kwa umakini kuhakikisha CCM inaingia kwenye uchaguzi ikiwa tayari imeshatatua mgogoro wake wa ndani kabla ya kupambana na upinzani. Huu ndio mwaka ambao demokrasia ilianza kuvaa suti nzuri juu ya mwili uliodungwa sindano ya mfumo wa ndani wenye uwezo wa kuamua urais bila upinzani kupata nafasi ya kweli. Wakati wananchi wakiamini wanapiga kura kumchagua kiongozi, mfumo ulikuwa tayari umemtangaza mshindi hata kabla kampeni hazijaanza rasmi.

Mwaka 2010 haukuwa uchaguzi wa kawaida. Tofauti na 2005 ambako mfumo ulijikita ndani ya CCM, safari hii mfumo ulipanuka na kuanza kudhibiti siasa ya taifa kwa sura mbili: CCM kama jengo la juu, na mfumo wa kifedha, kijasusi na kimaslahi kama nguzo zilizolibeba jengo hilo. Huu ndio mwaka vyombo vya dola vilianza kutumika si kwa nguvu ya mabavu ya wazi, bali kwa njia za kisayansi – intelijensia, kudhibiti taarifa, kufunga shehena za kampeni za upinzani, na kusogeza nguvu za dola badala ya nguvu za hoja.


Jakaya Kikwete aliingia kwenye uchaguzi huu akiwa na utajiri mkubwa wa kisiasa na mtandao mpana wa watu waliomsaidia 2005 – wafanyabiashara, maafisa wa usalama, watu wa mifumo ya kifedha, na wanasiasa wa kundi lake ndani ya CCM.
Japokuwa umaarufu wake ulikuwa umepungua kutokana na kashfa kama EPA na Richmond, bado alibebwa na kauli mbiu ya “Ari Mpya, Nguvu Mpya, Kasi Mpya”, ikiwemo kutumia nguvu ya taswira yenye mvuto badala ya kujibu tuhuma za mfumo. Nguvu ya CCM wakati huu ilikuwa ni rasilimali, mtandao na uwezo wa kusimamia matokeo katika ngazi za chini – kuanzia wasimamizi wa vituo, polisi, hadi wasimamizi wa uchaguzi waliotokana na mfumo ule ule wa chama.


Lakini tofauti na 2005, upinzani haukuingia kwenye uchaguzi huu kama wageni kwenye mchezo, bali kama wapinzani wa mchezo huo. Chadema, chini ya mgombea Dk. Wilbroad Slaa, iliingia ikiwa tayari imejifunza makosa ya uchaguzi uliopita. Slaa alijijengea umaarufu kwa kuanika hadharani kashfa nzito za viongozi serikalini na kuwataja majina hadharani Bungeni kwa sauti ile maarufu iliyoamsha hisia za wananchi. Huu ulikuwa mwanzo wa upinzani wa “kisera + kishindo” – mchanganyiko wa hoja nzito na kisiasa cha kishindo cha majukwaani kilichowasha moto wa kisiasa hasa kwa vijana.


Kwa mara ya kwanza, vyombo vya dola vilianza kuingiwa na wasiwasi, si kwa sababu ya kura, bali kwa sababu ya msisimko wa umma uliokuwa unaanza kumiliki utashi wa kisiasa bila hofu ya mfumo. Kampeni za Slaa hazikuwa tu mikutano – zilikuwa ni harakati, zenye sauti ya watu wanaotaka mabadiliko nje ya mfumo wa kiserikali. Kila mji aliopita, watu walijitokeza bila kulipwa, jambo ambalo lilianza kuipa hofu CCM kuwa hoja zimeanza kuzidi rushwa ya kampeni. Ni kipindi hiki ndipo majukwaa ya Chadema yalianza kupata kauli za kutajwa sana kama “Huu si wakati wa hofu, ni wakati wa mabadiliko” ambazo zilienea kama moto.


Hata hivyo, nyuma ya pazia system haikukaa kimya. Kulianza kujengwa mkakati wa kijasusi wa kimyakimya ambao baadaye ndio uliozaa kile kikosi maalum kinachoitwa “Political Risk Control Units” ndani ya vyombo vya usalama. Majeshi ya dola hayakuonekana wazi kama itakavyotokea 2015–2020, lakini mfumo ulianza kuweka nguzo zake – kudhibiti mikutano fulani kimya kimya, kukataa baadhi ya mawakala wa upinzani vituoni, na kuchelewesha fomu za uchaguzi ili kuondoa nguvu ya usimamizi wa kura.


Matokeo yake, Kikwete alishinda tena kwa zaidi ya 60% ya kura, lakini kura za upinzani ziliruka kutoka asilimia 7–8 za miaka ya nyuma hadi kufikia karibu asilimia 27, jambo ambalo lilitetemesha mfumo kwa mara ya kwanza tangu kuanzishwa kwa vyama vingi. Chadema ilianza kuonekana si chama cha kulalamika tena, bali chama chenye uwezo wa kukusanya mamilioni ya kura halisi. Ilipata wabunge wengi kuliko wakati wowote, hasa katika maeneo ya mijini kama Arusha, Mbeya, Kigoma, Moshi na Mwanza – kitu ambacho kilizalisha kizazi kipya cha wanasiasa wa upinzani wenye sura ya kitaifa kama Lema, Lissu, Mnyika, Zitto, na Wenje.


Ni katika hii 2010 ndipo mfumo ulianza kujiuliza: “Je, tukiacha mchezo wa kawaida, upinzani unaweza kushika dola halisi 2015?” Swali hilo lilikuwa kama ishara ya hatari ndani ya mfumo – na ndipo mkakati wa kuzuia siasa zisizodhibitika ulianza kuandaliwa kimyakimya kuelekea 2015.

Ukisikiliza kwa makini, 2005 mfumo ulijengwa, lakini 2010 mfumo ulihisi tishio la kwanza. 2015, mfumo utaanza kujibu – si kwa mabango, bali kwa nguvu ya dola.

Mwaka 2015 ulikuwa mwaka wa historia yenye maneno machache ya ulinganifu: kwa mara ya kwanza tangu kuanzishwa kwa vyama vingi, uchaguzi wa rais ulijulikana kimkakati kabla hata ya wananchi kupiga kura. CCM, ikiwa tayari imeshapanga kila kona ya dola, ilijitokeza na mgombea John Pombe Magufuli, ambaye alipewa sura ya “kiongozi mkali, mwepesi wa kufanya kazi, na asiye na hofu ya ufisadi.” Huu ulikuwa mgombea ambaye mfumo ulijenga kimkakati, akichaguliwa ndani ya chama si kwa hoja za hoja za wananchi, bali kutokana na mtandao wa vyombo vya dola, makundi ya wafanyabiashara waliokuwa na maslahi ya kiserikali, na vijana wa CCM waliokuwa mstari wa mbele katika kampeni.


Nguvu za Magufuli na CCM hazikuwa tu katika mizunguko ya kampeni au mabango yaliyojazwa barabara, bali katika kifaa chenye nguvu cha mfumo wa dola. Vyombo vya habari vilidhibitiwa, mabango ya upinzani yalifutwa au kushikiliwa kwa sababu zisizo rasmi, baadhi ya viongozi wa upinzani waliadhibiwa au kuuzwa masharti yasiyo rasmi. Kampeni za umma zilionekana kuwa za sherehe za CCM, na mitandao ya kijamii ikatumika kupuliza propaganda ya chama tawala. Mgombea wa upinzani, Edward Lowassa, aliingia kama mwandani wa zamani wa CCM na kisha akageukia Chadema, akijitahidi kuunda tishio la kweli. Hata hivyo, udhaifu wa upinzani ulikuwa ni kupoteza urahisi wa kuendesha kampeni za kitaifa na kushindwa kuvunja mtandao wa dola uliokuwa umejengwa kwa uangalifu.


Kwa upande wa CHADEMA chini ya Freeman Mbowe, mgombea huyo alijitahidi kuunganisha upinzani, akihamasisha vijana na wasomi. Hoja za kiuchumi, haki za binadamu na kupinga rushwa zilienea sana, hasa mijini. Lakini mfumo wa dola, kupitia polisi, Tume ya Taifa ya Uchaguzi (NEC) na baadhi ya maafisa wa serikali, ulianza kuzuia mikutano, kuzuia mabango ya kampeni, na kutozingatia kesi za kisheria zilizokuwa za hila kwa upinzani. Majeruhi ya mfumo yalionekana wazi: viongozi kadhaa wa upinzani walijailiwa au kupelekwa katika kesi zisizo na msingi mzuri, ikiwa ni pamoja na ile ya kupinga uhuru wa vyombo vya habari na mikutano ya hadhara.


Matokeo yalionyesha ushindi wa Magufuli kwa asilimia kubwa, zaidi ya 58% ya kura, huku Lowassa akipata karibu asilimia 40%. Hii ilionyesha wazi kubadilika kwa siasa kutoka mfumo wa ushindani wa kidemokrasia hadi mfumo wa udikteta wa uchaguzi. Upinzani ulianza kuonyesha dalili za kusambaratika, vyama vikuu vikakosa nguvu ya kimfumo kushindana na mtandao wa CCM. Uchaguzi huu ulianza rasmiisha kifo cha demokrasia ya hali halisi, na Tanzania ikaanza kuelekea katika mfumo wa chama kimoja wenye sura ya vyama vingi, ambapo ushindani ni mdogo sana na upinzani unaonekana kama kivuli tu cha umma.


Mwaka 2020 ulikuwa kilele cha mchakato wa mfumo kuingia katika sura ya udikteta wa kisiasa uliopambwa na kijasusi. Hali ya kisiasa ilikuwa tofauti kabisa na 2015: CCM ilikuwa imeimarisha kila kona ya dola, mfumo ulikuwa umejenga vizuizi vingi vya upinzani, na wananchi walikuwa wameanza kuona wazi kuwa ushindani wa kweli haungepatikana kwa njia ya uchaguzi wa kawaida. Mgombea wa CCM, John Pombe Magufuli, aliingia kwenye uchaguzi akiwa tayari amejenga taswira ya “kiongozi wa taifa, mcha Mungu, na mwepesi wa kuondoa ufisadi.” Kampeni zake hazikuhitaji hoja nyingi – mabango, matangazo, na taswira ya mgombea mmoja yalienda kila kona ya nchi, huku vyombo vya dola vikiwa tayari kudhibiti mawasiliano ya vyama vingine.

Upinzani, hasa CHADEMA chini ya Tundu Lissu, alijitahidi kupinga mfumo uliokuwa umejengwa. Lissu aliibua hoja za haki za binadamu, rushwa, na jinsi tume ya uchaguzi (NEC) ilivyodhibiti matokeo. Hata hivyo, nguvu za dola hazikuishia tu kwenye kampeni. Lissu alijeruhiwa kwa kupigwa risasi, kuwekwa kizuizini, na kupigwa marufuku kuingia baadhi ya miji mikuu ya kampeni, hali iliyomfanya kushindwa kupeleka ujumbe wake kikamilifu kwa wapiga kura. Vyama vingine vya upinzani vilifungwa au kuondolewa kutoka katika maeneo yenye ushawishi mkubwa, huku baadhi ya viongozi wakijailiwa kwa tuhuma zisizo za msingi. Kipindi hiki mambo ya kutekwa ndio yalishamiri.

Mfumo wa chama cha CCM ulitumia mchanganyiko wa serikali, vyombo vya usalama, wanasiasa wa chama, na mitandao ya kijamii kudhibiti kampeni za upinzani. Mabango ya upinzani yalifutwa au kuharibiwa, mikutano fulani ilifungwa kwa hofu ya usalama, na habari zisizopendeza serikali zilipigwa marufuku au kudhoofishwa. Upinzani haukuweza kueneza nguvu ya miji pekee, na vijijini CCM iliendelea kuendelea kuwa kinga isiyoweza kuingiliwa, ikipata kura kwa urahisi kutokana na nguvu ya mitandao ya chama, wanasiasa wa vijijini, na mashirika ya kijamii yaliyochukua nafasi ya kueneza propaganda ya chama tawala.

Matokeo yalionyesha ushindi mkubwa wa Magufuli, takriban 84% ya kura, huku Tundu Lissu akipata takriban 13%. Uchaguzi huu ulikuwa alama rasmi ya kuanguka kwa demokrasia ya kidemokrasia, kwani vyombo vya dola vilidhibiti kila hatua ya mchakato – kuanzia usajili wa wapiga kura, usimamizi wa vituo, hadi kuhesabu na kutangaza matokeo. Upinzani haukuwa na nafasi ya kweli kushindana, na wananchi waliona wazi kuwa kura zilizopigwa hazikufanya tofauti yoyote katika mfumo uliokuwa tayari umewekwa.

2020 ilithibitisha kuwa demokrasia ya vyama vingi Tanzania ilikuwa imezama kabisa, na CCM ilikuwa imeweka mfumo kamili unaoweza kuchagua ushindi wake hata bila kushirikisha hoja za upinzani. Vyombo vya dola, vyombo vya usalama, na mitandao ya kisiasa vilikuwa vimemaliza kazi ya kuhakikisha chama tawala kinashinda bila shaka, huku upinzani ukinyamazishwa, wabunge wa vyama vingine wakipunguzwa ushawishi wao, na viongozi wa upinzani wakijailiwa au kufungwa kwa tuhuma zisizo za msingi.

Hata hivyo Rais Magufuli Mara baada ya kuchaguliwa muhula wa pili 2020 hakuweza kudumu. Mnamo 2021 March alifariki dunia, na akaweka historia ya rais wa kwanza kufariki akiwa madarakani. Mwaka huo huo aliyekuwa Makamu wa Rais "Samia Suluhu Hassan" akarithi kiti cha urais kwa mujibu wa katiba. Tangu hapo amekuwa Rais mpaka tunapoelekea uchaguzi 2025


Mwaka 2025 umeingia kama kilele cha historia ya demokrasia Tanzania kuanguka kwa sura halisi. CCM imeimarisha mtandao wake hadi kila kona ya nchi, kutoka wilaya hadi kijiji, ikitumia vyombo vya dola, maafisa wa serikali, na mitandao ya kijamii kuunda taswira ya mgombea mmoja tu: Samia Suluhu Hassan, anayekuzwa kama kiongozi wa utulivu, uthubutu na uthabiti wa kitaifa. Mabango ya umma yanajazwa tu na mgombea wa chama tawala, huku mabango na matangazo ya upinzani yakiendelea kuondolewa au kuharibiwa kwa sababu zisizo rasmi. Hii inaashiria wazi kifo cha demokrasia ya ushindani wa kweli, ambapo wananchi wanapewa fursa ya kuipigia kura CCM tu, na siyo uchaguzi wa kweli wa vyama vingi.

Upinzani umeingia kwenye hali ngumu zaidi kuliko hapo awali. Freeman Mbowe (CHADEMA), aliyejitengeneza kama kiongozi wa kizazi kipya, na wanasiasa wengine wa chama hicho wanakabiliwa na changamoto zisizo za kawaida. Mbowe amekuwa akitumia kesi za uhaini na jinai zilizotumika kijasusi kuzuia kampeni zake, huku baadhi ya viongozi wengine wakitekwa, kuwakilisha ukandamizaji wa kisiasa wa moja kwa moja. Mfano wa wazi ni aliyekuwa msemaji wa chama cha CCM na kisha kuhudumu kama Balozi nchi mbalimbali ikiwemo Cuba, Ndugu Humphrey Polepole, ambaye alitekwa na kuhisiwa kushikiliwa na vyombo vya dola kisiri bila kuwa na msingi wa dhahiri wa kisheria, jambo lililofanya wanasiasa wengine wa upinzani kuwa na hofu kubwa ya kushiriki kikamilifu kwenye kampeni. Humphrey Polepole amekuwa akikosoa vikali kundi la watu wachache walioko serikalini wanaiba fedha za umma na kuharibu mifumo ya nchi kwa manufaa yao huku akiwaita "Wahuni" au "Wanamtandao"

Aidha, Tundu Lissu anakabiliwa na kesi ya uhaini, ikiyumba umma na kushusha morali ya wafuasi wa upinzani. Kesi hii inafuatilia hoja zisizo na msingi halisi lakini inatumiwa kimkakati kama silaha ya kisiasa kuondoa mgombea mkubwa wa upinzani kwenye kampeni. Viongozi wengine wa vyama vidogo vya upinzani pia wamekumbwa na marufuku ya kuhudhuria mikutano mikuu, masharti ya usalama wa taifa yanayotumika kudhibiti mikutano yao, na kufungwa kwa baadhi ya mabango yao au vyombo vya habari vinavyounga mkono upinzani. Wanaharakati kutoka nchi jirani wameripotiwa kutekwa na kuzalilishwa, moja akitokea kenya na mwingine uganda. Walilipotiwa kutekwa katika viunga vya ardhi ya Tanzania. Huku wanasiasa wengine kama Ally Kibao kutoka CHADEMA wakitekwa mchana kweupe kwenye basi la kwenda Tanga na watu wanaosadikika kuwa polisi na badae mwili ukaokotwa akiwa ameshafariki. Watu kadhaa tu wamesharipotiwa kutekwa akiwemo padri aliyepinga vikali mfumo mbaya wa serikali.

Mfumo wa CCM unatumia mchanganyiko wa nguvu za dola, maafisa wa usalama, wanasiasa wa chama, na mitandao ya kijamii kudhibiti kila hatua ya uchaguzi. Mabango ya upinzani yameharibiwa, baadhi ya kampeni zimezuiliwa, na vyombo vya habari vinavyoungwa mkono na upinzani vinaendesha shinikizo la kisiasa kutowapa nafasi ya kimsingi. Vijijini, CCM inaendelea kudhibiti wapiga kura kupitia mitandao ya wanasiasa wa vijijini, huku mipaka ya kisheria ya kampeni ikitumika kumnyima upinzani nafasi ya kueneza hoja zao.

Matokeo ya awali yanadhihirisha kuwa CCM itaendelea kushinda kwa kiwango kikubwa endapo uchaguzi utafanyika 2025, huku upinzani ukinyamazishwa, na vyombo vya dola vikidhibiti kila kipengele cha uchaguzi. Uchaguzi huu unaashiria wazi kuwa demokrasia ya Tanzania imezama kabisa kwenye kina chenye giza totoro, na vyama vingine ni kivuli tu cha sura ya vyama vingi na vimewekwa hapo kama njia ya kuonesha umma kuna demokrasia na mfumo wa vyama vingi huku kiuasilia ni danganya toto na vyama hivyo vipo kama kulaghai umma kwa maslahi ya CCM. Hakuna ushindani wa kweli wa kumpata kiongozi bora; mgombea wa CCM anatangazwa kushinda hata kabla kura za wananchi kupigwa. Upinzani umeendelea kuonyesha uwezo wa hoja za kisiasa na hoja za kisheria, lakini mfumo unaendelea kudhibiti kila nafasi ya ushindani, kutoka kwenye mabango, kampeni, vikao vya hadhara, hadi kesi zisizo na msingi za kisheria zinazotumika kudhibiti viongozi wa upinzani kama Lissu na wengine wanaotoka ndani ya chama cha CCM kama kina Humphrey Polepole.
 
Mwaka 1992 uliandikwa kama mwaka wa mabadiliko makubwa katika historia ya kisiasa ya Tanzania. Baada ya miaka mingi ya mfumo wa chama kimoja uliotawaliwa na TANU kisha CCM, shinikizo la kisiasa na kiuchumi lilianza kujenga msukumo mpya. Wanazuoni wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, waandishi wa habari, na wanaharakati wachache walithubutu kuuliza: “Kwa nini chama kimoja ndiyo sauti pekee ya wananchi?” Wakati huo huo, mashirika ya kimataifa kama IMF na Benki ya Dunia yalikuwa yakilazimisha mataifa ya Afrika kufungua siasa na uchumi ili kupata mikopo na misaada. Tanzania, kama taifa masikini lililohitaji rasilimali za nje, ililazimika kumeza pilipili hii, hata kama haikuwa tamu.

Rais Ali Hassan Mwinyi, licha ya ukimya wake wa kisiasa, alikubali mabadiliko haya ili kuondoa mvutano uliokuwa ukianza chini chini. Bunge lilifanyiwa marekebisho, Katiba ikaongezewa kifungu kipya kilichoruhusu wananchi kuunda vyama mbadala. Hivyo ndipo vyama kama NCCR-Mageuzi, CUF, TLP, CHADEMA vilipozaliwa. Kulikuwa na hewa mpya ya matumaini—watanzania waliamini sasa sauti zao zitakuwa na njia ya kufika juu bila kupita kwenye njia moja tu ya chama tawala.

Lakini hata katika uzuri huo, CCM ilipanga kimya kimya kuendelea kuwa juu ya mfumo. Ilihakikisha inasalia na nguvu za kitaasisi—ikiwa na urithi wa miundombinu yote ya dola, kuanzia polisi, tume za uchaguzi, serikali za mitaa, hadi vyombo vya habari. Ndani ya mfumo kulianza kujengwa kile wanazuoni wanaita “demokrasia yenye mwonekano, lakini isiyo na usawa wa kiuhalisia.”

Baada ya kuruhusiwa rasmi kwa vyama vingi mwaka 1992, Tanzania ilingia kwenye uchaguzi wa kihistoria mwaka 1995, uchaguzi ambao uliashiria mwanzo wa siasa za ushindani. CCM, ikiwa chama kilichoongoza tangu uhuru, kiliingia kwenye uchaguzi huu kikiwa na mtaji mkubwa wa kisiasa, mianya ya utawala, na mtandao mpana kuanzia vijijini hadi mijini. Mgombea wake – Benjamin William Mkapa – alionekana kama chaguo salama, mwenye taswira ya utulivu, diplomasia na uzoefu wa kimataifa. Nguvu kuu za CCM zilikuwa ni miundombinu ya chama iliyopangika, ushawishi wa wabunge wengi waliokuwa madarakani, na hoja ya “kutunza amani baada ya mabadiliko ya mfumo.” Udhaifu wao, hata hivyo, ulikuwa ni mzigo wa malalamiko ya wananchi juu ya hali ya uchumi, kupanda kwa gharama za maisha, na ukiritimba wa chama ambacho kilionekana kama hakitaki mabadiliko ya haraka.


Kwa upande wa upinzani, kulikuwa na muamko mkubwa wa kisiasa hasa mjini. Vyama kama NCCR-Mageuzi chini ya mgombea Augustine Lyatonga Mrema vilikuwa vinafanya kampeni zenye nguvu, zenye lugha kali ya kupinga mfumo na kuchochea ari ya mabadiliko. Mrema, aliyewahi kuwa Waziri wa Mambo ya Ndani katika serikali ya CCM kabla ya kujiengua, alionekana kama “mtetezi wa wanyonge,” akiungwa mkono sana na vijana, wafanyabiashara wadogo wadogo, na tabaka la wafanyakazi waliochoshwa na mifumo ya kizamani. Nguvu ya upinzani ilikuwa ni lugha yao ya moja kwa moja, ukaribu wao na wananchi kupitia kampeni za hadhara zenye msisimko, na uwezo wa kuleta nadhaa mpya ya kisiasa. Udhaifu wao, hata hivyo, ulijidhihirisha katika ukosefu wa mtandao wa chama vijijini, ukosefu wa fedha, na migawanyiko ya kiuongozi ndani ya vyama vipya ambavyo havikuwa vimejengeka kitaasisi.


Taswira ya uchaguzi wa 1995 ilikuwa ni kama vita kati ya “mfumo na mageuzi.” Vijijini, kauli mbiu za CCM za utulivu na amani zilitoa matokeo mazuri kwao, wakati mjini, upinzani ulieneza msisimko wa mabadiliko. Hata hivyo, kutokana na ukosefu wa usimamizi makini wa mawakala wa vyama pinzani, CCM iliendelea kuwa na nafasi kubwa katika ulinzi wa kura na usimamizi wa matokeo. Uchaguzi huu uliweka msingi wa aina ya siasa ambayo Tanzania ingeendelea kuishuhudia: CCM kama ngome yenye mtandao mkubwa, upinzani ukiwa na nguvu za kishindo mijini lakini dhaifu katika mfumo wa kimfumo na kimuundo.

Baada ya msisimko wa uchaguzi wa kwanza wa vyama vingi mwaka 1995, uchaguzi wa 2000 uliingia katika mazingira tofauti kidogo. Wakati uchaguzi wa 1995 ulisukumwa na "ari ya mabadiliko," uchaguzi wa 2000 uliathiriwa zaidi na kukata tamaa kwa baadhi ya wananchi juu ya uwezo wa upinzani kushinda na pia kujipanga upya kwa CCM kimkakati. Ndani ya CCM, Mkapa aliingia kwenye uchaguzi wa pili akiwa tayari amejenga taswira ya kiongozi aliye na msimamo mkali dhidi ya ufisadi kupitia sera yake ya "Uwazi na Ukweli". Hata hivyo, sera hiyo ilizingatiwa na baadhi ya wanachi kama kauli isiyotekelezeka vilivyo, kwani bado malalamiko ya kiuchumi na ukosefu wa ajira yalikuwa makubwa.


Nguvu ya CCM kwenye uchaguzi wa 2000 iliongezeka zaidi kupitia mtandao wao wa serikali za mitaa, mabalozi wa nyumba kumi, pamoja na ushirikiano mkubwa wa kimuundo kati ya chama na vyombo vya utendaji serikalini. Mkapa, akiwa tayari ametulia madarakani kwa miaka mitano, aliingia na faida ya incumbency – nguvu ya kuwa mtawala anayetetea kiti chake. Udhaifu wao ulijikita zaidi kwenye manung’uniko ya ndani ya chama, hasa baada ya baadhi ya makada wenye nguvu kisiasa kuonekana kutengwa au kuzimwa kisiasa na mfumo wa uteuzi wa wagombea.


Kwa upande wa upinzani, taswira haikuwa kama ile ya moto wa 1995. NCCR-Mageuzi ilikuwa imeporomoka kisiasa, ikiwa imegubikwa na migogoro ya ndani, wakati CUF, chini ya Ibrahim Lipumba, kilijaribu kujijenga kama chama mbadala chenye nidhamu na hoja za kiuchumi. Lipumba, akiwa mchumi aliyebobea, aliwasilisha hoja nzito kuhusu uchumi wa taifa, kodi, uliberali wa soko na athari za ubinafsishaji—yote haya yakimfanya apendwe zaidi na tabaka la wasomi mijini na wafanyabiashara. Lakini udhaifu wa CUF ulikuwa ni kuonekana kama chama chenye mizizi mikubwa Zanzibar kuliko Bara, jambo lililofanya CCM kulitumia kisiasa suala la utaifa na umoja wa Muungano, ikidai kuwa upinzani ungeleta mgawanyiko wa nchi.


Katika uchaguzi huu, mijini kama Dar es Salaam, Tanga na Tabora, kulikuwa na mjadala mkubwa wa kisomi juu ya mustakabali wa uchumi chini ya uliberali mpya (SAPs). Vijijini, hoja hazikuhamia sana kwenye uchumi wa kimataifa, bali zilibaki katika misingi ya “CCM inatuletea miradi” dhidi ya “Upinzani unaongea tu kwenye mikutano”. Mfumo wa upigaji kura uliendelea kumpa CCM faida kubwa, huku upinzani ukizingirwa na udhaifu wa usimamizi wa kura, ukosefu wa mawakala waliobobea, na kukosa teknolojia ya kulinda kura kama ilivyo leo.


Uchaguzi wa 2000 uliweka wazi hali halisi: CCM si chama cha mikutano mikubwa pekee, ni chama cha mifumo, miundombinu, na mizizi katika ngazi ya msingi kijamii, huku upinzani ukiendelea kuonekana kama sauti kali yenye mvuto wa mijini lakini dhaifu katika ushindani wa kiutawala.

Mwaka 2005 uliandikwa kama moja ya vipindi muhimu zaidi katika historia ya siasa za Tanzania, si kwa sababu ya ushindani dhidi ya upinzani, bali kutokana na kile kilichotokea ndani ya CCM kabla hata ya kura kupigwa. Ndani ya chama tawala kulizaliwa kile kilichoitwa baadaye “Siasa za Mitandao”, mfumo wa makundi ya kisiasa uliounganisha wanasiasa, wafanyabiashara wakubwa, na maafisa wa vyombo vya dola ili kumtengeneza mgombea ambaye si tu angeungwa mkono na chama, bali pia angenufaisha maslahi ya makundi hayo kiuchumi baada ya kuingia Ikulu.


Katika hatua za mwanzo za safari ya uchaguzi huu, Jakaya Mrisho Kikwete alijitokeza kama mgombea mwenye mvuto mkubwa wa umma. Alikuwa tayari ameshajengwa kama sura ya “Tanzania Mpya” kupitia misururu ya safari zake za ndani ya chama tangu mwaka 1995 aliposhindwa kwenye kinyang’anyiro dhidi ya Mkapa. Wakati huu, umoja wa hadhara ulianza kutumika kama silaha ya kisiasa. Nje ya ukumbi wa NEC Dodoma ambako jina la mgombea wa CCM lilikuwa likijadiliwa, umati wa watu ulipangwa kimkakati kupiga kelele “JK! JK! JK!” ili kuwatuma ujumbe wajumbe wa ndani kwamba chama kingepoteza umaarufu kama kingemkataa aliyekuwa akionekana kupendwa na wananchi.


Nyuma ya pazia, kulikuwa na muungano wa kimkakati kati ya Kikwete na Edward Lowassa, ambaye wakati huo hakutangaza moja kwa moja kuwania urais, lakini alitumia nguvu kubwa ya kifedha, mitandao ya wafanyabiashara, na ushawishi katika taasisi za dola kuhakikisha Kikwete anapita. Huu ndio mwanzo wa kile kilichobatizwa na wachambuzi baadaye kama “Serikali ya Mitandao” – mfumo ambapo mgombea hapingwi na chama chenyewe, bali anabebwa na kundi la watu lenye nguvu za kifedha na kinguvu serikalini. Salim Ahmed Salim, ambaye alikuwa chaguo la wazee walioamini katika utulivu wa kisiasa na uzoefu wa kidiplomasia, alipoteza mvuto kutokana na kukosa nguvu ya “mtaji wa kishindo” uliokuwa ukipigwa na vijana waliomtengenezea Kikwete taswira ya kiongozi mwenye mvuto kama wa Nyerere wa enzi za ujana.


Wakati CCM ikijiimarisha kwa nguvu kubwa za mfumo, upinzani nao ulikuwa katika hatua ya kujipanga lakini haukuwa na meno ya kimfumo. Profesa Ibrahim Lipumba wa CUF aliendelea kubeba hoja nzito za kiuchumi, akishawishi kwamba serikali ya CCM ilikuwa ikiuza taifa kupitia ubinafsishaji usio na faida kwa wananchi. Alikuwa na nguvu kubwa Zanzibar na sehemu kadhaa za mijini barani, lakini alikosa uungwaji mkono wa vijijini ambako CCM ilikuwa imejenga mtandao wa chama tangu enzi za TANU. Freeman Mbowe, kijana aliyejitokeza kwa mara ya kwanza kama mgombea wa urais kwa CHADEMA, aliibeba taswira ya kizazi kipya cha upinzani, lakini chama chake wakati huo kilikuwa hakina nguvu za kimuundo wala mtandao wa kitaifa. Alionekana kama mwanasiasa wa mijini, mwenye ushawishi kwa wasomi na tabaka la kati, lakini asiyekuwa na mizizi mashinani. Profesa Mvungi wa NCCR Mageuzi alijaribu kufufua chama kilichotikisa 1995, lakini migogoro ya ndani ya chama hicho ilikuwa imekikata nguvu kisiasa.


Hatimaye, Kikwete alishinda uchaguzi wa 2005 kwa zaidi ya asilimia 80 ya kura, lakini ushindi huu haukuwa tu matokeo ya kupendwa na wananchi – bali ulikuwa matokeo ya mfumo ulioratibiwa kwa umakini kuhakikisha CCM inaingia kwenye uchaguzi ikiwa tayari imeshatatua mgogoro wake wa ndani kabla ya kupambana na upinzani. Huu ndio mwaka ambao demokrasia ilianza kuvaa suti nzuri juu ya mwili uliodungwa sindano ya mfumo wa ndani wenye uwezo wa kuamua urais bila upinzani kupata nafasi ya kweli. Wakati wananchi wakiamini wanapiga kura kumchagua kiongozi, mfumo ulikuwa tayari umemtangaza mshindi hata kabla kampeni hazijaanza rasmi.

Mwaka 2010 haukuwa uchaguzi wa kawaida. Tofauti na 2005 ambako mfumo ulijikita ndani ya CCM, safari hii mfumo ulipanuka na kuanza kudhibiti siasa ya taifa kwa sura mbili: CCM kama jengo la juu, na mfumo wa kifedha, kijasusi na kimaslahi kama nguzo zilizolibeba jengo hilo. Huu ndio mwaka vyombo vya dola vilianza kutumika si kwa nguvu ya mabavu ya wazi, bali kwa njia za kisayansi – intelijensia, kudhibiti taarifa, kufunga shehena za kampeni za upinzani, na kusogeza nguvu za dola badala ya nguvu za hoja.


Jakaya Kikwete aliingia kwenye uchaguzi huu akiwa na utajiri mkubwa wa kisiasa na mtandao mpana wa watu waliomsaidia 2005 – wafanyabiashara, maafisa wa usalama, watu wa mifumo ya kifedha, na wanasiasa wa kundi lake ndani ya CCM.
Japokuwa umaarufu wake ulikuwa umepungua kutokana na kashfa kama EPA na Richmond, bado alibebwa na kauli mbiu ya “Ari Mpya, Nguvu Mpya, Kasi Mpya”, ikiwemo kutumia nguvu ya taswira yenye mvuto badala ya kujibu tuhuma za mfumo. Nguvu ya CCM wakati huu ilikuwa ni rasilimali, mtandao na uwezo wa kusimamia matokeo katika ngazi za chini – kuanzia wasimamizi wa vituo, polisi, hadi wasimamizi wa uchaguzi waliotokana na mfumo ule ule wa chama.


Lakini tofauti na 2005, upinzani haukuingia kwenye uchaguzi huu kama wageni kwenye mchezo, bali kama wapinzani wa mchezo huo. Chadema, chini ya mgombea Dk. Wilbroad Slaa, iliingia ikiwa tayari imejifunza makosa ya uchaguzi uliopita. Slaa alijijengea umaarufu kwa kuanika hadharani kashfa nzito za viongozi serikalini na kuwataja majina hadharani Bungeni kwa sauti ile maarufu iliyoamsha hisia za wananchi. Huu ulikuwa mwanzo wa upinzani wa “kisera + kishindo” – mchanganyiko wa hoja nzito na kisiasa cha kishindo cha majukwaani kilichowasha moto wa kisiasa hasa kwa vijana.


Kwa mara ya kwanza, vyombo vya dola vilianza kuingiwa na wasiwasi, si kwa sababu ya kura, bali kwa sababu ya msisimko wa umma uliokuwa unaanza kumiliki utashi wa kisiasa bila hofu ya mfumo. Kampeni za Slaa hazikuwa tu mikutano – zilikuwa ni harakati, zenye sauti ya watu wanaotaka mabadiliko nje ya mfumo wa kiserikali. Kila mji aliopita, watu walijitokeza bila kulipwa, jambo ambalo lilianza kuipa hofu CCM kuwa hoja zimeanza kuzidi rushwa ya kampeni. Ni kipindi hiki ndipo majukwaa ya Chadema yalianza kupata kauli za kutajwa sana kama “Huu si wakati wa hofu, ni wakati wa mabadiliko” ambazo zilienea kama moto.


Hata hivyo, nyuma ya pazia system haikukaa kimya. Kulianza kujengwa mkakati wa kijasusi wa kimyakimya ambao baadaye ndio uliozaa kile kikosi maalum kinachoitwa “Political Risk Control Units” ndani ya vyombo vya usalama. Majeshi ya dola hayakuonekana wazi kama itakavyotokea 2015–2020, lakini mfumo ulianza kuweka nguzo zake – kudhibiti mikutano fulani kimya kimya, kukataa baadhi ya mawakala wa upinzani vituoni, na kuchelewesha fomu za uchaguzi ili kuondoa nguvu ya usimamizi wa kura.


Matokeo yake, Kikwete alishinda tena kwa zaidi ya 60% ya kura, lakini kura za upinzani ziliruka kutoka asilimia 7–8 za miaka ya nyuma hadi kufikia karibu asilimia 27, jambo ambalo lilitetemesha mfumo kwa mara ya kwanza tangu kuanzishwa kwa vyama vingi. Chadema ilianza kuonekana si chama cha kulalamika tena, bali chama chenye uwezo wa kukusanya mamilioni ya kura halisi. Ilipata wabunge wengi kuliko wakati wowote, hasa katika maeneo ya mijini kama Arusha, Mbeya, Kigoma, Moshi na Mwanza – kitu ambacho kilizalisha kizazi kipya cha wanasiasa wa upinzani wenye sura ya kitaifa kama Lema, Lissu, Mnyika, Zitto, na Wenje.


Ni katika hii 2010 ndipo mfumo ulianza kujiuliza: “Je, tukiacha mchezo wa kawaida, upinzani unaweza kushika dola halisi 2015?” Swali hilo lilikuwa kama ishara ya hatari ndani ya mfumo – na ndipo mkakati wa kuzuia siasa zisizodhibitika ulianza kuandaliwa kimyakimya kuelekea 2015.

Ukisikiliza kwa makini, 2005 mfumo ulijengwa, lakini 2010 mfumo ulihisi tishio la kwanza. 2015, mfumo utaanza kujibu – si kwa mabango, bali kwa nguvu ya dola.

Mwaka 2015 ulikuwa mwaka wa historia yenye maneno machache ya ulinganifu: kwa mara ya kwanza tangu kuanzishwa kwa vyama vingi, uchaguzi wa rais ulijulikana kimkakati kabla hata ya wananchi kupiga kura. CCM, ikiwa tayari imeshapanga kila kona ya dola, ilijitokeza na mgombea John Pombe Magufuli, ambaye alipewa sura ya “kiongozi mkali, mwepesi wa kufanya kazi, na asiye na hofu ya ufisadi.” Huu ulikuwa mgombea ambaye mfumo ulijenga kimkakati, akichaguliwa ndani ya chama si kwa hoja za hoja za wananchi, bali kutokana na mtandao wa vyombo vya dola, makundi ya wafanyabiashara waliokuwa na maslahi ya kiserikali, na vijana wa CCM waliokuwa mstari wa mbele katika kampeni.


Nguvu za Magufuli na CCM hazikuwa tu katika mizunguko ya kampeni au mabango yaliyojazwa barabara, bali katika kifaa chenye nguvu cha mfumo wa dola. Vyombo vya habari vilidhibitiwa, mabango ya upinzani yalifutwa au kushikiliwa kwa sababu zisizo rasmi, baadhi ya viongozi wa upinzani waliadhibiwa au kuuzwa masharti yasiyo rasmi. Kampeni za umma zilionekana kuwa za sherehe za CCM, na mitandao ya kijamii ikatumika kupuliza propaganda ya chama tawala. Mgombea wa upinzani, Edward Lowassa, aliingia kama mwandani wa zamani wa CCM na kisha akageukia Chadema, akijitahidi kuunda tishio la kweli. Hata hivyo, udhaifu wa upinzani ulikuwa ni kupoteza urahisi wa kuendesha kampeni za kitaifa na kushindwa kuvunja mtandao wa dola uliokuwa umejengwa kwa uangalifu.


Kwa upande wa CHADEMA chini ya Freeman Mbowe, mgombea huyo alijitahidi kuunganisha upinzani, akihamasisha vijana na wasomi. Hoja za kiuchumi, haki za binadamu na kupinga rushwa zilienea sana, hasa mijini. Lakini mfumo wa dola, kupitia polisi, Tume ya Taifa ya Uchaguzi (NEC) na baadhi ya maafisa wa serikali, ulianza kuzuia mikutano, kuzuia mabango ya kampeni, na kutozingatia kesi za kisheria zilizokuwa za hila kwa upinzani. Majeruhi ya mfumo yalionekana wazi: viongozi kadhaa wa upinzani walijailiwa au kupelekwa katika kesi zisizo na msingi mzuri, ikiwa ni pamoja na ile ya kupinga uhuru wa vyombo vya habari na mikutano ya hadhara.


Matokeo yalionyesha ushindi wa Magufuli kwa asilimia kubwa, zaidi ya 58% ya kura, huku Lowassa akipata karibu asilimia 40%. Hii ilionyesha wazi kubadilika kwa siasa kutoka mfumo wa ushindani wa kidemokrasia hadi mfumo wa udikteta wa uchaguzi. Upinzani ulianza kuonyesha dalili za kusambaratika, vyama vikuu vikakosa nguvu ya kimfumo kushindana na mtandao wa CCM. Uchaguzi huu ulianza rasmiisha kifo cha demokrasia ya hali halisi, na Tanzania ikaanza kuelekea katika mfumo wa chama kimoja wenye sura ya vyama vingi, ambapo ushindani ni mdogo sana na upinzani unaonekana kama kivuli tu cha umma.


Mwaka 2020 ulikuwa kilele cha mchakato wa mfumo kuingia katika sura ya udikteta wa kisiasa uliopambwa na kijasusi. Hali ya kisiasa ilikuwa tofauti kabisa na 2015: CCM ilikuwa imeimarisha kila kona ya dola, mfumo ulikuwa umejenga vizuizi vingi vya upinzani, na wananchi walikuwa wameanza kuona wazi kuwa ushindani wa kweli haungepatikana kwa njia ya uchaguzi wa kawaida. Mgombea wa CCM, John Pombe Magufuli, aliingia kwenye uchaguzi akiwa tayari amejenga taswira ya “kiongozi wa taifa, mcha Mungu, na mwepesi wa kuondoa ufisadi.” Kampeni zake hazikuhitaji hoja nyingi – mabango, matangazo, na taswira ya mgombea mmoja yalienda kila kona ya nchi, huku vyombo vya dola vikiwa tayari kudhibiti mawasiliano ya vyama vingine.

Upinzani, hasa CHADEMA chini ya Tundu Lissu, alijitahidi kupinga mfumo uliokuwa umejengwa. Lissu aliibua hoja za haki za binadamu, rushwa, na jinsi tume ya uchaguzi (NEC) ilivyodhibiti matokeo. Hata hivyo, nguvu za dola hazikuishia tu kwenye kampeni. Lissu alijeruhiwa kwa kupigwa risasi, kuwekwa kizuizini, na kupigwa marufuku kuingia baadhi ya miji mikuu ya kampeni, hali iliyomfanya kushindwa kupeleka ujumbe wake kikamilifu kwa wapiga kura. Vyama vingine vya upinzani vilifungwa au kuondolewa kutoka katika maeneo yenye ushawishi mkubwa, huku baadhi ya viongozi wakijailiwa kwa tuhuma zisizo za msingi. Kipindi hiki mambo ya kutekwa ndio yalishamiri.

Mfumo wa chama cha CCM ulitumia mchanganyiko wa serikali, vyombo vya usalama, wanasiasa wa chama, na mitandao ya kijamii kudhibiti kampeni za upinzani. Mabango ya upinzani yalifutwa au kuharibiwa, mikutano fulani ilifungwa kwa hofu ya usalama, na habari zisizopendeza serikali zilipigwa marufuku au kudhoofishwa. Upinzani haukuweza kueneza nguvu ya miji pekee, na vijijini CCM iliendelea kuendelea kuwa kinga isiyoweza kuingiliwa, ikipata kura kwa urahisi kutokana na nguvu ya mitandao ya chama, wanasiasa wa vijijini, na mashirika ya kijamii yaliyochukua nafasi ya kueneza propaganda ya chama tawala.

Matokeo yalionyesha ushindi mkubwa wa Magufuli, takriban 84% ya kura, huku Tundu Lissu akipata takriban 13%. Uchaguzi huu ulikuwa alama rasmi ya kuanguka kwa demokrasia ya kidemokrasia, kwani vyombo vya dola vilidhibiti kila hatua ya mchakato – kuanzia usajili wa wapiga kura, usimamizi wa vituo, hadi kuhesabu na kutangaza matokeo. Upinzani haukuwa na nafasi ya kweli kushindana, na wananchi waliona wazi kuwa kura zilizopigwa hazikufanya tofauti yoyote katika mfumo uliokuwa tayari umewekwa.

2020 ilithibitisha kuwa demokrasia ya vyama vingi Tanzania ilikuwa imezama kabisa, na CCM ilikuwa imeweka mfumo kamili unaoweza kuchagua ushindi wake hata bila kushirikisha hoja za upinzani. Vyombo vya dola, vyombo vya usalama, na mitandao ya kisiasa vilikuwa vimemaliza kazi ya kuhakikisha chama tawala kinashinda bila shaka, huku upinzani ukinyamazishwa, wabunge wa vyama vingine wakipunguzwa ushawishi wao, na viongozi wa upinzani wakijailiwa au kufungwa kwa tuhuma zisizo za msingi.

Hata hivyo Rais Magufuli Mara baada ya kuchaguliwa muhula wa pili 2020 hakuweza kudumu. Mnamo 2021 March alifariki dunia, na akaweka historia ya rais wa kwanza kufariki akiwa madarakani. Mwaka huo huo aliyekuwa Makamu wa Rais "Samia Suluhu Hassan" akarithi kiti cha urais kwa mujibu wa katiba. Tangu hapo amekuwa Rais mpaka tunapoelekea uchaguzi 2025


Mwaka 2025 umeingia kama kilele cha historia ya demokrasia Tanzania kuanguka kwa sura halisi. CCM imeimarisha mtandao wake hadi kila kona ya nchi, kutoka wilaya hadi kijiji, ikitumia vyombo vya dola, maafisa wa serikali, na mitandao ya kijamii kuunda taswira ya mgombea mmoja tu: Samia Suluhu Hassan, anayekuzwa kama kiongozi wa utulivu, uthubutu na uthabiti wa kitaifa. Mabango ya umma yanajazwa tu na mgombea wa chama tawala, huku mabango na matangazo ya upinzani yakiendelea kuondolewa au kuharibiwa kwa sababu zisizo rasmi. Hii inaashiria wazi kifo cha demokrasia ya ushindani wa kweli, ambapo wananchi wanapewa fursa ya kuipigia kura CCM tu, na siyo uchaguzi wa kweli wa vyama vingi.

Upinzani umeingia kwenye hali ngumu zaidi kuliko hapo awali. Freeman Mbowe (CHADEMA), aliyejitengeneza kama kiongozi wa kizazi kipya, na wanasiasa wengine wa chama hicho wanakabiliwa na changamoto zisizo za kawaida. Mbowe amekuwa akitumia kesi za uhaini na jinai zilizotumika kijasusi kuzuia kampeni zake, huku baadhi ya viongozi wengine wakitekwa, kuwakilisha ukandamizaji wa kisiasa wa moja kwa moja. Mfano wa wazi ni aliyekuwa msemaji wa chama cha CCM na kisha kuhudumu kama Balozi nchi mbalimbali ikiwemo Cuba, Ndugu Humphrey Polepole, ambaye alitekwa na kuhisiwa kushikiliwa na vyombo vya dola kisiri bila kuwa na msingi wa dhahiri wa kisheria, jambo lililofanya wanasiasa wengine wa upinzani kuwa na hofu kubwa ya kushiriki kikamilifu kwenye kampeni. Humphrey Polepole amekuwa akikosoa vikali kundi la watu wachache walioko serikalini wanaiba fedha za umma na kuharibu mifumo ya nchi kwa manufaa yao huku akiwaita "Wahuni" au "Wanamtandao"

Aidha, Tundu Lissu anakabiliwa na kesi ya uhaini, ikiyumba umma na kushusha morali ya wafuasi wa upinzani. Kesi hii inafuatilia hoja zisizo na msingi halisi lakini inatumiwa kimkakati kama silaha ya kisiasa kuondoa mgombea mkubwa wa upinzani kwenye kampeni. Viongozi wengine wa vyama vidogo vya upinzani pia wamekumbwa na marufuku ya kuhudhuria mikutano mikuu, masharti ya usalama wa taifa yanayotumika kudhibiti mikutano yao, na kufungwa kwa baadhi ya mabango yao au vyombo vya habari vinavyounga mkono upinzani. Wanaharakati kutoka nchi jirani wameripotiwa kutekwa na kuzalilishwa, moja akitokea kenya na mwingine uganda. Walilipotiwa kutekwa katika viunga vya ardhi ya Tanzania. Huku wanasiasa wengine kama Ally Kibao kutoka CHADEMA wakitekwa mchana kweupe kwenye basi la kwenda Tanga na watu wanaosadikika kuwa polisi na badae mwili ukaokotwa akiwa ameshafariki. Watu kadhaa tu wamesharipotiwa kutekwa akiwemo padri aliyepinga vikali mfumo mbaya wa serikali.

Mfumo wa CCM unatumia mchanganyiko wa nguvu za dola, maafisa wa usalama, wanasiasa wa chama, na mitandao ya kijamii kudhibiti kila hatua ya uchaguzi. Mabango ya upinzani yameharibiwa, baadhi ya kampeni zimezuiliwa, na vyombo vya habari vinavyoungwa mkono na upinzani vinaendesha shinikizo la kisiasa kutowapa nafasi ya kimsingi. Vijijini, CCM inaendelea kudhibiti wapiga kura kupitia mitandao ya wanasiasa wa vijijini, huku mipaka ya kisheria ya kampeni ikitumika kumnyima upinzani nafasi ya kueneza hoja zao.

Matokeo ya awali yanadhihirisha kuwa CCM itaendelea kushinda kwa kiwango kikubwa endapo uchaguzi utafanyika 2025, huku upinzani ukinyamazishwa, na vyombo vya dola vikidhibiti kila kipengele cha uchaguzi. Uchaguzi huu unaashiria wazi kuwa demokrasia ya Tanzania imezama kabisa kwenye kina chenye giza totoro, na vyama vingine ni kivuli tu cha sura ya vyama vingi na vimewekwa hapo kama njia ya kuonesha umma kuna demokrasia na mfumo wa vyama vingi huku kiuasilia ni danganya toto na vyama hivyo vipo kama kulaghai umma kwa maslahi ya CCM. Hakuna ushindani wa kweli wa kumpata kiongozi bora; mgombea wa CCM anatangazwa kushinda hata kabla kura za wananchi kupigwa. Upinzani umeendelea kuonyesha uwezo wa hoja za kisiasa na hoja za kisheria, lakini mfumo unaendelea kudhibiti kila nafasi ya ushindani, kutoka kwenye mabango, kampeni, vikao vya hadhara, hadi kesi zisizo na msingi za kisheria zinazotumika kudhibiti viongozi wa upinzani kama Lissu na wengine wanaotoka ndani ya chama cha CCM kama kina Humphrey Polepole.
Well done brother. Na huu ndiyo uhalisia tulionao.
 
CCM Nguvu Ya Mamlaka Aliyonayo Ninjia Moja Wapo Yakupatia Ushindi Kwenye Uchaguzi

Ila Nguvu Ya Umma Pekee Ndiyo Itaweza Kuwatoa Mdarakani

Kwa Chama Cha Siasa Sioni Kama Kipo Kinachoweza Kuitoa CCM
 
Tubak na chama kimoja kinatosha

Cha muhimu ni katiba mpya tu

Ma vyama mengi ni mzigo kwa mlipa kodi
Ningekuelewa zaidi kama ingesema katiba iruhudu wagombea huru, yani mtu aweze kugombea bila kuwa na chama. Kama nchi za Marekani, Uingereza, Ufaransa, Australia, India,

Sasa kama tukibaki na chama kimoja kuna tofauti gani na sasa?

Alafu tangu lini kodi ikawa mzigo, mzigo unakuja kama wananchi hamlipi kodi...

Katika mfumo wa chama kimoja, mgombea wa chama hicho cha serikali huingia madarakani bila ushindani wa kweli. Matokeo ni kutokuwepo kwa vyama vingine vinavyoweza kupinga au kuchunguza sera. Kwa muda mrefu, hili linaweza kupelekea kiongozi asiye na uongozi bora kushika madaraka, kwa sababu hakuna mbadala wa ushindani unaoshinikiza ubora.


Bila ushindani wa kisiasa, viongozi wanaweza kufanya maamuzi ya kiuchumi yanayofaa makundi madogo, badala ya taifa zima. Ufisadi unaweza kuenea kwa urahisi, kwani hakuna vyama vya upinzani vinavyoweza kuchunguza na kuhoji matumizi ya rasilimali. Huduma za jamii, elimu, na afya zinaweza kuathirika pale ambapo mpango wa maendeleo unategemea nguvu za kisiasa za chama kimoja.


Uwezekano wa kuibuka kwa udikteta. Mfumo wa chama kimoja mara nyingi unasababisha ukomavu wa madaraka kwa kiongozi mmoja, hali inayoweza kumfanya awe hakuna yeyote anayeweza kumkabili kisiasa. Katika historia ya Tanzania, kwa mfano, mfumo wa chama kimoja kabla ya 1992 ulileta hali ambapo upinzani haukuweza kushiriki, na baadhi ya viongozi walichukua nafasi bila kizuizi cha kidemokrasia.

Kupoteza sauti ya wananchi. Kwa kuwa mgombea mmoja ana nguvu kubwa ndani ya chama, sauti za wanachama na wananchi hupotea. Wanachama na Wananchi hawawezi kushinikiza mageuzi au kubadilisha sera kwa njia za kisiasa, bali lazima waendelee kulinda na kuunga juhudi za mfumo uliopo. Hali hii pia inapunguza uvumbuzi wa kisiasa na ushiriki wa kijamii. Ni kama Rais ambaye ni mwenyekiti wa CCM akisema jambo nani anaweza kupinga ndani ya chama. Lakini wapinzani watampinga kwa sababu sio kiongozi wao kichama
 
Back
Top Bottom