Kumekuwa na tuhuma zinazodai kuwa mfumo wa Mamlaka ya Vitambulisho vya Taifa (NIDA) umeunganishwa au unashirikishwa na Tume ya Taifa ya Uchaguzi (INEC) pamoja na Chama cha Mapinduzi (CCM), kwa nia inayotazamwa/hisiwa kuwa ovu na inayokiuka haki za faragha na usawa wa kisiasa.
Uhalali wa jambo hili unaweza kutazamwa kwa mzani wa sheria ya Ulinzi wa Taarifa Binafsi. Sheria inataka kila mdhibiti au mchakaji wa taarifa (mfano NIDA, au Tume Huru ya Uchaguzi) aoneshe msingi halali wa kisheria kwa kutumia taarifa (legal basis of processing). Misingi hiyo imeainishwa kwenye sheria, ikiwemo: Idhini ya mmiliki wa taarifa; wajibu wa kisheria (legal obligation; maslahi ya umma (public interest); na utekelezaji wa mamlaka ya kisheria (exercise of official authority). Kwa ujumla wake, sheria hairuhusu taarifa binafsi kutumika kwa malengo mengine nje ya yale yaliyokusudiwa bila idhini wa wazi ya mmiliki wa taarifa husika. Sheria inampa mmliliki wa taarifa binafsi haki zifuatazo, pamoja na zingine:
Ikiwa kuna ushirikishano wa taarifa baina ya NIDA, INEC, na CCM kama inavyotuhumiwa, ingetegemewa kuwe na vifungu kwenye sheria za NIDA, Uchaguzi na Vyama vya Siasa vinavyoruhusu haya. Sura 135 ya Sheria ya NIDA inaruhusu ushirikiano na taasisi za umma kwa madhumuni ya kisheria tu. Hata hivyo, inaonekana hakuna kifungu maalum katika Sheria za Uchaguzi kinachorasimisha matumizi ya taarifa za NIDA kama sehemu ya utaratibu. Kwa inavyoonekana kwa wengi, INEC imekuwa ikitengeneza daftari lake lenyewe. Iliwahi kuripotiwa na vyombo vya habari kwamba NIDA inafanya maandalizi ya ushirikiano na INEC kwa kutumia taarifa zao kwa ajili ya utambulisho wa kitaifa.
Sura 258 ya sheria ya vyama vya siasa inakataza vyama kutumia rasilimali za umma au njia zisizo halali kupata faida ya kisiasa.
Hitimisho la uchambuzi wa kisheria
Ikiwa tuhuma hizo ni kweli, basi kuna msingi wa kuchukua hatua za kisheria, kisera na kimaadili dhidi ya uvunjaji wa haki za faragha na usawa wa kisiasa.
Uhalali wa jambo hili unaweza kutazamwa kwa mzani wa sheria ya Ulinzi wa Taarifa Binafsi. Sheria inataka kila mdhibiti au mchakaji wa taarifa (mfano NIDA, au Tume Huru ya Uchaguzi) aoneshe msingi halali wa kisheria kwa kutumia taarifa (legal basis of processing). Misingi hiyo imeainishwa kwenye sheria, ikiwemo: Idhini ya mmiliki wa taarifa; wajibu wa kisheria (legal obligation; maslahi ya umma (public interest); na utekelezaji wa mamlaka ya kisheria (exercise of official authority). Kwa ujumla wake, sheria hairuhusu taarifa binafsi kutumika kwa malengo mengine nje ya yale yaliyokusudiwa bila idhini wa wazi ya mmiliki wa taarifa husika. Sheria inampa mmliliki wa taarifa binafsi haki zifuatazo, pamoja na zingine:
Haki ya Kufahamishwa: Hii ni pamoja na kupewa taarifa iwapo taarifa zako zinachakatwa, madhumuni ya ukusanywaji wake, na nani anazipata.
Haki ya Kupinga Matumizi ya Taarifa: Hii inampa mmiliki haki ya kupinga taarifa zake kutumika kwa madhumuni fulani, hususan ya kibiashara au kisiasa, bila ridhaa yake.
Haki ya Kufuta Taarifa: Hii inamruhusu mmiliki kupinga au kuomba kufutwa kwa taarifa zake ikiwa zinatumika isivyofaa.
Haki ya Kuzuia Matumizi: Hii inampa nafasi mmiliki kuomba usindikaji wa taarifa zako usitishwe kwa muda (restrict processing), hasa ukiwa na mgogoro kuhusu usahihi wake au uhalali wa matumizi.
Ikiwa kuna ushirikishano wa taarifa baina ya NIDA, INEC, na CCM kama inavyotuhumiwa, ingetegemewa kuwe na vifungu kwenye sheria za NIDA, Uchaguzi na Vyama vya Siasa vinavyoruhusu haya. Sura 135 ya Sheria ya NIDA inaruhusu ushirikiano na taasisi za umma kwa madhumuni ya kisheria tu. Hata hivyo, inaonekana hakuna kifungu maalum katika Sheria za Uchaguzi kinachorasimisha matumizi ya taarifa za NIDA kama sehemu ya utaratibu. Kwa inavyoonekana kwa wengi, INEC imekuwa ikitengeneza daftari lake lenyewe. Iliwahi kuripotiwa na vyombo vya habari kwamba NIDA inafanya maandalizi ya ushirikiano na INEC kwa kutumia taarifa zao kwa ajili ya utambulisho wa kitaifa.
Sura 258 ya sheria ya vyama vya siasa inakataza vyama kutumia rasilimali za umma au njia zisizo halali kupata faida ya kisiasa.
Hitimisho la uchambuzi wa kisheria
- INEC inaweza kushirikiana na NIDA ikiwa kuna makubaliano ya kisheria au mabadiliko ya sera ya uchaguzi – lakini hii inapaswa kuwa wazi na shirikishi.
- Vyama vya siasa (ikiwemo CCM) havina msingi wa kisheria kupata taarifa za wananchi kutoka NIDA. Ikiwa hilo limetokea, ni ukiukwaji wa Sheria ya Ulinzi wa Taarifa Binafsi na Sheria ya Vyama vya Siasa.
- Taarifa binafsi hazipaswi kutumika kwa malengo ya kisiasa bila ridhaa ya raia au msingi wa kisheria.
Ikiwa tuhuma hizo ni kweli, basi kuna msingi wa kuchukua hatua za kisheria, kisera na kimaadili dhidi ya uvunjaji wa haki za faragha na usawa wa kisiasa.