Tauceti Rigel
JF-Expert Member
- Mar 6, 2025
- 201
- 556
Katika jamii nyingi za Kiafrika, ikiwa ni pamoja na Tanzania, kuzaa watoto wengi huonekana kama ishara ya baraka, fahari, na hata ujasiri wa kifamilia. Misemo kama “mtoto ni zawadi ya Mungu” au “familia kubwa ni hazina” husikika kila kona ya mtaa. Lakini katika zama hizi za mabadiliko ya kijamii, kiuchumi na kisaikolojia, je, dhana hiyo bado inasimama imara mbele ya ushahidi wa kisayansi?
Watafiti duniani wamekuwa wakichambua kwa kina athari za kuwa na watoto wengi, wakichunguza uhusiano wa moja kwa moja kati ya idadi ya watoto, furaha ya wazazi, na maendeleo ya watoto wenyewe. Matokeo ya tafiti hizi ni ya kushangaza, na kwa wengi yanapingana na imani tulizozizoea – hasa sisi Watanzania.
SEHEMU YA KWANZA: Mtoto wa Kwanza, Pili… Tatu – Furaha Inazidi Kupotea
Tafiti mbalimbali kutoka taasisi za utafiti barani Ulaya, Marekani na Asia zimeonesha kuwa wazazi wengi wanafurahia maisha ya familia zaidi wakiwa na mtoto mmoja au wawili. Furaha huanza kupungua wanapofikia mtoto wa tatu. Ni kama vile mfumo wa maisha wa kawaida wa wanandoa wengi huanza kuyumba – bajeti zinavunjika, muda wa kupumzika unapotea, mahusiano ya kimapenzi kati ya wanandoa yanaanza kufifia, na mzigo wa malezi unaongezeka kwa kasi.
Mtoto wa tatu huonekana kuwa kilele cha changamoto – ni kama vile mfumo wa familia unachoka kupokea jukumu jipya. Muda wa mama au baba kuwa na kila mtoto binafsi unapungua, na mahitaji ya kila mtoto yanapigwa daraja la pili.
SEHEMU YA PILI: Mtoto wa Nne – Wazazi Wanarudi Kufurahia, Lakini Watoto Wanatumbukia Shimoni
Jambo la kushangaza ni kuwa tafiti hizo hizo zinaonyesha kuwa wazazi wengi wanarudi kupata “kifurushi kidogo cha furaha” wakifika mtoto wa nne. Hii siyo kwa sababu maisha yanakuwa rahisi, bali kwa sababu wanaachana na matarajio makubwa – wanakubali kwamba maisha sasa ni ya kukimbizana tu. Ni kama vile wanajisalimisha na kusema, “basi tena, tuendelee tu.”
Lakini, kwa watoto, mambo yanazidi kuwa mabaya. Uwezo wa kiakili (cognitive development) unapungua kwa kasi. Watoto wa familia kubwa huwa na alama za chini kwenye mitihani ya shule, uwezo mdogo wa kuelewa mambo mapya, na mara nyingi hukosa ujasiri wa kujiamini mbele ya watu. Hili linahusishwa moja kwa moja na uhaba wa muda wa wazazi kwa kila mtoto – inayoitwa na wataalamu “resource dilution.”
SEHEMU YA TATU: Ndugu Wakubwa Kama Wazazi – Baraka au Majuto?
Katika familia za watoto wanne au zaidi, jukumu la malezi linaanza kuhamia kwa watoto wakubwa. Hawa wanageuka kuwa wazazi wa muda, wakibeba watoto wadogo, kuwalisha, kuwaangalia usiku, hata kuwaadhibu au kuwafundisha mambo ya maisha. Kitaalamu, hali hii huitwa pseudo-parenting.
Ingawa inaweza kuonekana kama mafunzo ya kuwajenga watoto wakubwa kuwa na nidhamu na kuwajibika, tafiti zinaonyesha kuwa hali hii inawaumiza wote wawili – wakubwa na wadogo. Watoto wakubwa huacha kuwa watoto, wanakosa nafasi ya kucheza, kujifunza, na kujieleza kwa uhuru. Wakubwa wanachoka kiakili na kihisia. Wadogo, kwa upande wao, hukosa mapenzi ya wazazi wa kweli – wanaambulia malezi ya kuamrishwa na kaka au dada ambaye naye hajakomaa vya kutosha.
SEHEMU YA NNE: Mtoto Mmoja, Wawili au Wengi? Wapi KherI?
Kwa mujibu wa tafiti nyingi, familia zenye watoto wawili zinaonekana kuwa na uwiano mzuri kati ya furaha ya wazazi na maendeleo ya watoto. Watoto wanapata muda wa kutosha kutoka kwa wazazi wao, wanalelewa kwa ukaribu, na mzazi ana nafasi ya kujipanga kifedha na kihisia.
Wazazi wa watoto wengi, hata wale wanaojaribu kwa juhudi zote, huishia kutoa huduma “nusu nusu” – wanapika kwa haraka, hawasikilizi watoto mmoja mmoja, na huchoka hata kabla ya watoto kulala. Malezi yanakuwa ya kijumla, si ya kipekee. Na kama familia haina kipato kikubwa, basi hali huwa mbaya maradufu – watoto huenda shule bila vitabu, hawana nafasi ya ziada ya kujifunza, na wanakosa hata usingizi mzuri.
HITIMISHO: Baraka Bila Mpango ni Laana kwa Taratibu
Watoto ni baraka – hilo halipingiki. Lakini baraka ya kweli huja pale mzazi anapoweza kumpa mtoto wake muda, upendo, mwongozo, na mazingira bora ya kukua. Kama huwezi kuwapa watoto wako hayo, basi si busara kuongeza idadi yao kwa mazoea au kwa hofu ya jamii.
Katika muktadha wa Mtanzania wa kawaida – ambaye anakimbizana na maisha ya kupanga kodi, kulipa karo, kusaka chakula na huduma za afya – ni busara kufikiri kwa kina kabla ya kuongeza mtoto mwingine. Kuzaa ni rahisi; kulea kwa ubora ndilo jaribio la kweli.
Kwa hiyo, kabla hujafanya uamuzi wa kuongeza mtoto wa pili, wa tatu, au wa nne – jiulize kwa uaminifu: Je, nitamlea au nitamtelekeza?
Tafakari. Amua kwa akili. Jenga familia yenye maana, si idadi.
Watafiti duniani wamekuwa wakichambua kwa kina athari za kuwa na watoto wengi, wakichunguza uhusiano wa moja kwa moja kati ya idadi ya watoto, furaha ya wazazi, na maendeleo ya watoto wenyewe. Matokeo ya tafiti hizi ni ya kushangaza, na kwa wengi yanapingana na imani tulizozizoea – hasa sisi Watanzania.
SEHEMU YA KWANZA: Mtoto wa Kwanza, Pili… Tatu – Furaha Inazidi Kupotea
Tafiti mbalimbali kutoka taasisi za utafiti barani Ulaya, Marekani na Asia zimeonesha kuwa wazazi wengi wanafurahia maisha ya familia zaidi wakiwa na mtoto mmoja au wawili. Furaha huanza kupungua wanapofikia mtoto wa tatu. Ni kama vile mfumo wa maisha wa kawaida wa wanandoa wengi huanza kuyumba – bajeti zinavunjika, muda wa kupumzika unapotea, mahusiano ya kimapenzi kati ya wanandoa yanaanza kufifia, na mzigo wa malezi unaongezeka kwa kasi.
Mtoto wa tatu huonekana kuwa kilele cha changamoto – ni kama vile mfumo wa familia unachoka kupokea jukumu jipya. Muda wa mama au baba kuwa na kila mtoto binafsi unapungua, na mahitaji ya kila mtoto yanapigwa daraja la pili.
SEHEMU YA PILI: Mtoto wa Nne – Wazazi Wanarudi Kufurahia, Lakini Watoto Wanatumbukia Shimoni
Jambo la kushangaza ni kuwa tafiti hizo hizo zinaonyesha kuwa wazazi wengi wanarudi kupata “kifurushi kidogo cha furaha” wakifika mtoto wa nne. Hii siyo kwa sababu maisha yanakuwa rahisi, bali kwa sababu wanaachana na matarajio makubwa – wanakubali kwamba maisha sasa ni ya kukimbizana tu. Ni kama vile wanajisalimisha na kusema, “basi tena, tuendelee tu.”
Lakini, kwa watoto, mambo yanazidi kuwa mabaya. Uwezo wa kiakili (cognitive development) unapungua kwa kasi. Watoto wa familia kubwa huwa na alama za chini kwenye mitihani ya shule, uwezo mdogo wa kuelewa mambo mapya, na mara nyingi hukosa ujasiri wa kujiamini mbele ya watu. Hili linahusishwa moja kwa moja na uhaba wa muda wa wazazi kwa kila mtoto – inayoitwa na wataalamu “resource dilution.”
SEHEMU YA TATU: Ndugu Wakubwa Kama Wazazi – Baraka au Majuto?
Katika familia za watoto wanne au zaidi, jukumu la malezi linaanza kuhamia kwa watoto wakubwa. Hawa wanageuka kuwa wazazi wa muda, wakibeba watoto wadogo, kuwalisha, kuwaangalia usiku, hata kuwaadhibu au kuwafundisha mambo ya maisha. Kitaalamu, hali hii huitwa pseudo-parenting.
Ingawa inaweza kuonekana kama mafunzo ya kuwajenga watoto wakubwa kuwa na nidhamu na kuwajibika, tafiti zinaonyesha kuwa hali hii inawaumiza wote wawili – wakubwa na wadogo. Watoto wakubwa huacha kuwa watoto, wanakosa nafasi ya kucheza, kujifunza, na kujieleza kwa uhuru. Wakubwa wanachoka kiakili na kihisia. Wadogo, kwa upande wao, hukosa mapenzi ya wazazi wa kweli – wanaambulia malezi ya kuamrishwa na kaka au dada ambaye naye hajakomaa vya kutosha.
SEHEMU YA NNE: Mtoto Mmoja, Wawili au Wengi? Wapi KherI?
Kwa mujibu wa tafiti nyingi, familia zenye watoto wawili zinaonekana kuwa na uwiano mzuri kati ya furaha ya wazazi na maendeleo ya watoto. Watoto wanapata muda wa kutosha kutoka kwa wazazi wao, wanalelewa kwa ukaribu, na mzazi ana nafasi ya kujipanga kifedha na kihisia.
Wazazi wa watoto wengi, hata wale wanaojaribu kwa juhudi zote, huishia kutoa huduma “nusu nusu” – wanapika kwa haraka, hawasikilizi watoto mmoja mmoja, na huchoka hata kabla ya watoto kulala. Malezi yanakuwa ya kijumla, si ya kipekee. Na kama familia haina kipato kikubwa, basi hali huwa mbaya maradufu – watoto huenda shule bila vitabu, hawana nafasi ya ziada ya kujifunza, na wanakosa hata usingizi mzuri.
HITIMISHO: Baraka Bila Mpango ni Laana kwa Taratibu
Watoto ni baraka – hilo halipingiki. Lakini baraka ya kweli huja pale mzazi anapoweza kumpa mtoto wake muda, upendo, mwongozo, na mazingira bora ya kukua. Kama huwezi kuwapa watoto wako hayo, basi si busara kuongeza idadi yao kwa mazoea au kwa hofu ya jamii.
Katika muktadha wa Mtanzania wa kawaida – ambaye anakimbizana na maisha ya kupanga kodi, kulipa karo, kusaka chakula na huduma za afya – ni busara kufikiri kwa kina kabla ya kuongeza mtoto mwingine. Kuzaa ni rahisi; kulea kwa ubora ndilo jaribio la kweli.
Kwa hiyo, kabla hujafanya uamuzi wa kuongeza mtoto wa pili, wa tatu, au wa nne – jiulize kwa uaminifu: Je, nitamlea au nitamtelekeza?
Tafakari. Amua kwa akili. Jenga familia yenye maana, si idadi.